Videyo ki kontinye viral sou rezo sosyal yo kote gwo chèf ap ravaje, bat, imilye epi kraze zo pwòp “ti sòlda” yo, se pa sèlman yon fim orrè. Se yon ekspoze brital sou yon reyalite nou pa ka kontinye evite : sa k ap pase nan baz gang yo se pa lavi, se yon lanfè òganize kote jèn yo pa sèlman pè lapolis, men yo pè pwòp moun ki ap dirije yo. Chak kout baton ki kraze zo, chak rèl doulè ki pran lari, se yon temwayaj vivan sou degradasyon moral, sosyal ak imen ki vin nòmalize nan peyi a.
Sa ki frape plis la, se dinamik pouvwa ki parèt nan imaj sa yo : yon chèf ki prezante tèt li kòm “gwo moun”, k ap frape yon jèn ki san defans, tankou yon esklav nan yon plantasyon kote lavi moun pa vo anyen. Nan ti bout videyo sa yo, ou wè tout anachi Ayiti a nan yon sèl sèn : dominasyon, mizè, vyolans, absans diyite, absans lwa. Ti sòlda yo vin tounen ti bèt yo kale, paske nan lojik gang la, yo pa egziste kòm sitwayen, yo egziste kòm zouti. Lè zouti a pa mache, yo kraze l. Lè yo sispèk li, yo pini l. Lè yo bezwen fè egzanp, yo bat yo devan kamera.
Pou anpil nan jèn sa yo, antre nan gang parèt tankou yon chimen k ap louvri yon pòt : pòt fòs, pòt respè, pòt mwayen ekonomik. Yo wè zam nan men yo, moto yo monte, lajan yo sikile. Men sa yo pa konnen osinon yo wè l twò ta se ke dèyè pòt sa gen yon lòt pòt, epi chak pòt mennen nan yon kacho pi fon. Nan premye kacho a, gen pè lapolis. Nan dezyèm nan, gen pè kriminèl rival yo. Nan twazyèm nan, gen pè pwòp “chef” yo. Nan dènye kacho a, gen lanmò : lanmò nan bal, lanmò anba baton, lanmò nan mechanste, lanmò nan solitid.
Videyo sa yo montre yon sèl verite : yon jèn ki antre nan gang pa fè chwa lavi miyò, li fè chwa mouri pi vit. Paske gang pa garanti anyen : ni sekirite, ni lavi, ni respè, ni stabilite. Nan baz yo, pa gen zanmi. Pa gen fratènite. Pa gen solidarite. Gen sèlman piyay, dominasyon, epi yon chèf ki deside kiyès k ap respire, kiyès k ap pran baton, kiyès k ap rete vivan.
Sa pa yon aksidan. Sa se rezilta yon sistèm kote leta absan, kote lajistis pa egziste, kote lekòl pa rive jwe wòl li, kote fanmi yo pèdi kapasite pou sipòte jèn yo, kote mizè ak chomaj fabrike yon jenerasyon san orizon. Lè w mete tout sa ansanm, gang vin tounen yon espas kote anpil jèn ale chèche sa yo pa jwenn : yon ti pouvwa, yon ti revyè, yon ti atansyon. Men sa yo jwenn se pi gwo imilyasyon yon nasyon ka ofri pitit li yo.
Nan reyalite a, pa gen lapè nan gang. Pa gen avni. Pa gen lanmou. Pa gen solidarite. Gen sèlman tansyon, konfyans ki kraze, trayi, vyolans ant kamarad, ak yon chèf ki tounen yon ti diktatè. Lè yon chèf gang ka bat yon jèn konsa, se pa sèlman vyolans, se yon deklarasyon. E lè yon jèn aksepte imilyasyon sa, se pa paske li pa gen valè, se paske li nan yon sistèm ki retire valè li depi lontan.
Peyi a dwe gade verite sa nan je li : nou ap pèdi jenerasyon apre jenerasyon, e chak videyo konsa se yon pyè ki ajoute nan somèy nasyonal la. Nou pa dwe kontinye gade imaj sa yo kòm “videyo WhatsApp”. Se yon fenèt sou yon dram kolektif. Se yon apèl pou refleksyon serye, pou pwogram prevansyon, pou opòtinite ekonomik reyèl, pou re-entègre jèn yo nan yon sosyete ki ban nou plis pase bal ak baton.
Jèn Ayisyen yo vo plis pase yon gang. Yo vo plis pase baton. Yo vo plis pase baz. Yo vo plis pase yon lanmò ki pa di non. Verite a se sa : yon jèn ki mete tèt li nan gang ap viv ak lanmò bò kote li chak jou. Men yon jèn ki chwazi lavi, ki jwenn sipò, ki jwenn direksyon, ka leve yon peyi antye.
*Nou dwe repete l jouk li antre:Gang pa yon chimen. Se yon pyèj. Se yon lanfè. Se yon prizon san pòt sòti.*
E peyi a dwe fè tout sa li kapab pou sove ti moun li yo anvan baton yo kraze tout jenerasyon an.
*Jean launy AVRIL, editoryalis -Centre à la Une*