Lanmo brital Prezidan Jovenel Moïse, 7 jiyè 2021, te dwe dapre advèsè politik li yo make fen yon peryòd blokaj politik epi louvri chemen pou yon soulajman nasyonal. Pandan plizyè mwa, menm plizyè ane, yon pati nan klas politik la ak nan sosyete sivil la t ap repete peyi a pa t ap ka respire toutbon jiskaske li kite pouvwa a. Sepandan, fòk nou rekonèt reyalite a : depi lanmò li, sitiyasyon Ayiti vin grav anpil, sa ki plonje peyi a nan youn nan peryòd ki pi fènwa nan listwa resan li.
Pwomès soulajman yo, reyalite a demanti yo vit
Advèsè Jovenel Moïse yo te soutni fason li t ap gouvène a se te prensipal obstak pou estabilite politik, sekirite ak dyalòg nasyonal. Dapre yo, ranvèsman li oswa omwen depa lit ap pèmèt retabli konfyans, relanse enstitisyon yo epi angaje refòm pwofon.
Men apre asasina li, pa gen okenn plan tranzisyon ki te parèt klèman ni ki te jwenn konsansis. Vid enstitisyonèl la, ki soti nan absans eleksyon, efondreman Palman an ak feblès pouvwa egzekitif la, te agrave dezòd la olye li te kalme l.
Efondreman Leta a ak monte an fòs gang yo
Depi 2021, Leta ayisyen an ap disparèt piti piti devan gwoup ame yo. Gang yo elaji kontwòl yo sou katye antye nan kapital la ak sou wout estratejik peyi a, sa ki paralize ekonomi an, komès la ak sikilasyon moun.
O kontrè pwomès retablisman lòd la, peryòd apre lanmò Jovenel Moïse la make pa :
• yon ensekirite jeneralize,
• kidnaping an mas,
• deplasman fòse popilasyon an,
• enkapasite lapolis pou reprann kontwòl teritwa a.
Sitiyasyon sa a montre klèman pwoblèm Ayiti a pa t limite ak yon sèl moun, men li gen rapò ak yon sistèm politik frajil, pouri ak batay pouvwa, enpinite ak absans yon vizyon nasyonal.
Yon opozisyon ki te pi ini kont Jovenel Moïse pase pou dirije peyi a
Youn nan gwo paradòks yo se lefèt ke fòs ki t ap opoze Jovenel Moïse yo te pi ini pou konbat li pase pou gouvène apre depa li. Yon fwa objektif la te atenn, divizyon entèn yo, rivalite pèsonèl yo ak kalkil politik yo te anpeche mete sou pye yon pwojè komen.
Fragmentasyon sa a te kite pòt la louvri pou enstabilite, pandan popilasyon an ki te deja soufri anpil te rete san pwoteksyon ni san pèspektiv klè.
Chay responsabilite kolektif la
Mete tout efondreman Ayiti jodi a sou do Jovenel Moïse sèlman ta yon senplifikasyon danjere. Menmsi gouvènans li te anpil kritike, sitiyasyon aktyèl la revele yon responsabilite kolektif :
• responsabilite elit politik yo, ki pa rive depase enterè pèsonèl yo,
• responsabilite aktè ekonomik yo, souvan rete an silans,
• responsabilite kominote entènasyonal la, kote entèvansyon yo manke kowòdinasyon,
• epi responsabilite yon sistèm enstitisyonèl ki febli depi plizyè dizèn ane.
Yon leson amè pou lavni
Eksperyans apre 2021 montre yon verite fondamantal : ranvèse yon dirijan pa sifi pou sove yon peyi. San enstitisyon solid, san yon pwojè nasyonal ki enkli tout moun, epi san respè pou Leta de dwa, chanjman yo pwomèt la rete yon ilizyon.
Jodi a, Ayiti ap peye pri yon ilizyon politik : kwayans ke tonbe yon sèl moun t ap otomatikman mennen renesans yon nasyon. Listwa resan an pwouve batay reyèl la pa kont yon moun, men kont yon sistèm ki pwofondman defayan.
Emmanuel Tauleme BRINA