LE JOURNAL CENTRE À LA UNE
ÉDITORYAL — Samdi 17 Oktòb 2026
220 lane depi asasina Jean-Jacques Dessalines
Gen dat listwa pa ekri ak lank, men ak san; gen jou ki pa senpleman make lanmò yon moun, men ki louvri yon blesi nan konsyans yon nasyon. 17 oktòb 1806 se youn nan jou sa yo. Nan Pon Wouj, toupre Pòtoprens, yo asasinen Jean-Jacques Dessalines, youn nan pi gwo achitèk revolisyon ayisyen an, lidè ki te patisipe nan kraze chenn esklavaj kolonyal la epi mennen pèp la nan pwoklamasyon endepandans 1ye janvye 1804. Men èske se sèlman lavi yon chèf yo te etenn jou sa a, oswa èske se te tou yon batay sou direksyon nouvo nasyon an ki te rive nan pi gwo vyolans li? Dessalines pa t yon pèsonaj san kontradiksyon: gouvènman li te make ak otoritaris, gwo tansyon sou òganizasyon travay agrikòl, kestyon tè ak konfli ant diferan gwoup ki te genyen enfliyans nan nouvo Leta a. Men okenn nan kontradiksyon sa yo pa kapab efase plas li nan listwa liberasyon pèp ayisyen an. Se la nou dwe separe analiz istorik ak adorasyon avèg, paske yon pèp ki vle konprann zansèt li yo pa dwe ni fè yo tounen bondye, ni efase eritaj yo anba pwa erè yo. Mwens pase twa lane apre nesans endepandans lan, moun ki te konbat ansanm kont dominasyon kolonyal la te rive nan yon nivo konfli kote zam ki te sèvi pou defann libète a te vire kont youn nan prensipal fondatè nouvo Leta a. Ala yon paradòks! Yon revolisyon ki te rive kraze youn nan pi gwo sistèm opresyon nan epòk li a pa t rive anpeche pwòp lidè li yo antre nan yon konfwontasyon san pitye sou pouvwa ak òganizasyon sosyete a. Se tankou yon kay moun fin rache anba men ansyen mèt li, men anvan fondasyon li fin pran fòs, moun ki te pote wòch pou bati l yo kòmanse goumen pou konnen kiyès ki pral kenbe kle a.
De san ven lane apre, kestyon 17 oktòb la toujou genyen yon dimansyon ki depase seremoni, diskou ofisyèl, kouwòn flè ak omaj devan moniman. Kisa nou fè ak endepandans Dessalines te ede rann posib la? Èske nou rive konstwi enstitisyon ki kapab garanti diyite sitwayen yo, oswa èske nou kontinye ap chèche yon Leta ki kapab sèvi enterè kolektif la san l pa tounen pwopriyete yon ti gwoup? Èske nou rive fè diferans ant pouvwa kòm sèvis ak pouvwa kòm posesyon? Asasina Dessalines te vin anvan yon gwo divizyon politik ak teritoryal ant dirijan nouvo peyi a, yon eksperyans ki montre jan yon endepandans militè pa otomatikman garanti inite politik ak estabilite enstitisyonèl. Se poutèt sa nou dwe pran prekosyon pou nou pa eksplike tout pwoblèm Ayiti jodi a ak yon sèl evènman ki te pase an 1806; listwa pi konplike pase sa, e chak jenerasyon pote pwòp responsabilite pa li. Men trajedi Pon Wouj la rete yon pwen depa pou reflechi sou yon kestyon ki toujou enpòtan: poukisa li konn pi fasil pou nou reyini devan yon danje komen pase pou nou dakò sou fason pou nou konstwi ansanm apre danje a fin pase? Yon nasyon pa kapab viv sèlman ak glwa viktwa li te ranpòte nan tan lontan; li dwe kapab transfòme viktwa sa an dwa, enstitisyon, pwodiksyon, edikasyon, jistis ak sekirite pou jenerasyon k ap vini yo. Sinon, endepandans lan riske rete tankou yon bèl flanbo nou pote nan parad, pandan kay kote pèp la ap viv la kontinye nan fènwa.
Se poutèt sa, nan dat 17 oktòb 2026 sa a, pi gwo omaj nou kapab rann Jean-Jacques Dessalines pa dwe limite ak repete non li avèk emosyon, ni sèvi ak memwa li kòm yon drapo pou jistifye nenpòt anbisyon politik. Onore Dessalines se pran listwa oserye, konprann batay li te mennen yo, egzamine kontradiksyon epòk li a epi poze kestyon sou responsabilite pa nou devan avni nasyon an. Kisa libète vle di pou yon timoun ki pa kapab ale lekòl? Kisa souverènte vle di pou yon fanmi ki oblije abandone kay li akoz vyolans? Kisa endepandans vle di lè sitwayen an pa kapab konte sou enstitisyon peyi li pou jwenn jistis ak pwoteksyon? Nou pa kapab mande moun ki mouri yo pou yo vin repare tout sa moun ki vivan yo gen responsabilite konstwi. Dessalines te patisipe nan kraze chenn dominasyon kolonyal la; se jenerasyon ki vin apre yo ki dwe bay libète sa yon fondasyon sosyal, ekonomik ak enstitisyonèl ki dirab. Nou dwe sispann trete listwa tankou yon simityè kote nou depoze flè yon fwa pa ane, pandan nou refize koute leson moun ki repoze ladan l yo. Paske yon ewo pa bezwen sèlman estati; memwa li bezwen refleksyon, rechèch, verite ak responsabilite. Yo te kapab etenn lavi Dessalines nan Pon Wouj, men yo pa t kapab efase 1ye janvye 1804 nan listwa limanite. E de san ven lane apre, kestyon ki dwe souke konsyans nou se pa sèlman kiyès ki te asasinen Dessalines, men tou: èske nou rive bay libète li te ede konkeri a tout sans li merite, oswa èske nou toujou ap selebre nesans yon nasyon pandan nou ap lite pou fè pwojè nasyonal li a grandi?
Jean Launy AVRIL
Editoryalis — Centre à la UNE
Nou se Centre à la UNE