Ayiti: 81 anplwaye Ministè Anviwònman denonse blokaj avantaj sosyal yo, epi mande yon odit sou jesyon minis Valéry Fils-Aimé
Plizyè anplwaye ki nonmen nan Ministè Anviwònman an akize administrasyon minis Valéry Fils-Aimé kòmkwa li pa respekte dwa yo genyen sou avantaj sosyal yo. Dapre temwayaj yo, 81 anplwaye pa ta resevwa kat debi yo pou peryòd avril rive septanm 2026. Yo estime montan avantaj sosyal yo pa resevwa a ta ka rive nan plizyè milyon goud epi mande pou otorite konsène yo fè limyè sou dosye a.
Yon gwoup 81 anplwaye nan Ministè Anviwònman an (MdE) denonse sa yo konsidere kòm yon desizyon abitrè administrasyon minis Valéry Fils-Aimé pran pou anpeche yo jwenn avantaj sosyal yo, malgre yo deja resevwa lèt nominasyon yo epi yo kòmanse touche salè yo.
Dapre temwayaj anplwaye sa yo, lèt nominasyon yo te soti depi mas 2026, epi yo te resevwa premye chèk salè yo depi avril menm ane a. Sepandan, yo fè konnen yo poko jwenn kat debi yo, ki, dapre yo, fè pati avantaj sosyal yo gen dwa benefisye kòm anplwaye nan administrasyon piblik la.
Anplwaye konsène yo estime desizyon sa a soulve gwo kesyon sou respè dwa anplwaye Leta yo, aplikasyon prensip administratif yo ak jesyon resous finansye Ministè a.
Anplwaye yo mete aksan sou dwa yo genyen
Pou apiye revandikasyon yo, anplwaye yo fè referans ak atik 159 dekrè ki revize estati jeneral fonksyon piblik la. Dapre ekstrè yo site a, salè yon fonksyonè pa dwe depann de yon desizyon abitrè oswa de jijman pèsonèl administrasyon ki anplwaye li.
Yo site tou atik 11, alineya F, nan règleman entèn Ministè Anviwònman an, ki ta prevwa pou pèsonèl enstitisyon an benefisye kondisyon travay ak avantaj sosyal règleman yo garanti.
Anplwaye yo estime dispozisyon sa yo ta dwe sèvi kòm baz pou regilarize sitiyasyon yo. Sepandan, kestyon ki rete poze a se si avantaj sosyal yo te dwe disponib otomatikman depi premye peman salè yo, oswa si te gen lòt kondisyon administratif ak bidjetè ki te dwe ranpli.
Nan yon rankont ki ta fèt 20 jiyè 2026, sou demann minis la, ak patisipasyon direktè jeneral Ministè a, anplwaye yo fè konnen Valéry Fils-Aimé te anonse yo t ap resevwa kat debi yo nan kòmansman egzèsis fiskal 2026-2027 la.
Pou kounye a, deklarasyon sa a, menm jan ak akizasyon sou blokaj avantaj sosyal yo, bezwen konfwonte ak dokiman administratif ak eksplikasyon ofisyèl Ministè a.
Plis pase 15 milyon goud nan avantaj sosyal ki ta rete san peman
Dapre estimasyon anplwaye konsène yo bay, valè avantaj sosyal 81 anplwaye yo pa t resevwa pandan sis dènye mwa egzèsis fiskal 2025-2026 la ta rive anviwon 15,23 milyon goud.
Yo fè konnen dosye nominasyon yo te jwenn yon avi favorab nan men Ministè Ekonomi ak Finans (MEF) anvan yo te transmèt bay Biwo Jesyon Resous Imèn Leta (OMRH). Dapre eksplikasyon yo bay, avi sa a ta dwe pran an konsiderasyon disponiblite kredi bidjetè ki nesesè pou peye anplwaye konsène yo.
Yo ajoute majorite lèt nominasyon yo ta endike nominasyon yo te pran efè depi dezyèm trimès egzèsis fiskal 2024-2025 la, tandiske rès yo ta antre an aplikasyon pandan twazyèm trimès menm egzèsis la.
Sou baz enfòmasyon sa yo, anplwaye yo mande pou yo verifye si lajan ki te prevwa pou avantaj sosyal yo te disponib, si kredi bidjetè yo te byen itilize epi poukisa kat debi yo pa t disponib pou yo.
Pou detèmine si te gen iregilarite nan jesyon lajan piblik la, li ta nesesè pou konpare lèt nominasyon yo, avi MEF la, dokiman bidjè yo ak prèv peman ki konsène avantaj sosyal sa yo.
Bidjè 2026-2027 la soulve lòt kesyon
Anplwaye yo mete devan yon analiz konparatif bidjè Ministè Anviwònman an pou egzèsis fiskal 2025-2026 ak 2026-2027. Dapre chif yo prezante yo, gen yon ogmantasyon nan kredi ki afekte Biwo Minis a, pandan kredi ki konsène Direksyon Jeneral la ak sèvis entèn yo ta diminye.
Men chif yo bay yo:
- Biwo Minis la: kredi pou salè ak tretman ta pase soti nan 94 449 173 goud pou rive nan 145 307 967 goud, sa ki reprezante yon ogmantasyon 50 858 794 goud nan liy sa a.
- Direksyon Jeneral la ak sèvis entèn yo: kredi pou salè ak tretman ta pase soti nan 747 735 379 goud pou rive nan 738 876 137 goud, sa ki reprezante yon diminisyon 8 859 242 goud.
Dapre anplwaye yo, se sou liy salè ak tretman Direksyon Jeneral la ak sèvis entèn yo yo peye pèsonèl divès direksyon Ministè a.
Yo fè konnen, pandan egzèsis fiskal 2025-2026 la, administrasyon an te sèvi ak agiman ensifizans kredi bidjetè pou jistifye absans peman avantaj sosyal ant avril ak septanm 2026 pou 81 anplwaye ki te fèk nonmen ansanm ak 31 lòt anplwaye ki te monte nan grad. Sa fè yon total 112 moun, dapre deklarasyon yo.
Pou anplwaye yo, lefètke kredi pou salè ak tretman yo ta diminye nan bidjè 2026-2027 la, olye yo ogmante, soulve dout sou agiman ensifizans bidjetè administrasyon an te prezante a.
Sepandan, chif sa yo poukont yo pa sifi pou pwouve te gen detounman lajan. Pou rive nan yon konklizyon konsa, li ta nesesè pou egzamine bidjè ki te apwouve yo, detay sou kredi ki disponib yo, angajman finansye Ministè a ak dosye egzekisyon depans yo.
Kesyon sou kota gaz la ak kat debi lòt anplwaye yo
Akizasyon yo pa limite ak dosye 81 anplwaye ki fèk nonmen yo. Gen lòt anplwaye Ministè Anviwònman an ki ta rapòte difikilte nan peman avantaj sosyal ak distribisyon kota gaz.
Dapre yon sous anplwaye yo site, nan yon reyinyon travay ki ta fèt 26 out 2026 ak direktè ak lòt kad Ministè a, minis Valéry Fils-Aimé ta anonse, sou enstriksyon Premye Minis Alix Didier Fils-Aimé, yo t ap retire kota gaz tout anplwaye ki te benefisye avantaj sa a pou mwa septanm nan.
Menm sous la fè konnen minis la ta esplike kredi ki te prevwa pou depans gaz ak apwovizyònman kat debi yo t ap transfere nan Primati a pou sèvi nan bidjè Konsèy Elektoral Pwovizwa a.
Enfòmasyon sa yo soulve plizyè kesyon: Èske Primati a te vrèman bay yon enstriksyon konsa? Èske yon desizyon konsa te antre nan kad yon mezi ki te konsène tout administrasyon piblik la? Ki dokiman administratif oswa bidjetè ki ta otorize transfè kredi sa yo, si transfè a te fèt?
Se kesyon ki mande repons ofisyèl ak verifikasyon dokimantè. San dokiman ki konfime enstriksyon an, li pa posib pou atribye desizyon sa a ak Primati a avèk sètitid.
Anplwaye yo mande yon odit endepandan
Nan mitan konfli sa a, anplwaye konsène yo mande minis Valéry Fils-Aimé pou regilarize sitiyasyon yo epi bay eksplikasyon sou avantaj sosyal yo pa resevwa yo.
Yo avèti, si yo pa jwenn yon repons ki satisfè yo, yo kapab pote dosye a devan jiridiksyon administratif yo ak lòt enstitisyon ki gen konpetans pou fè respekte dwa yo.
Gen lòt anplwaye ki, dapre temwayaj yo, denonse sa yo konsidere kòm move pratik nan jesyon gaz ak lòt resous Ministè a. Yo pale tou sou yon administrasyon yo estime ki plis konsantre sou diskou pase sou rezilta konkrè. Akizasyon sa yo poko etabli kòm reyalite epi yo merite verifikasyon endepandan.
Nan yon kontèks kote resous piblik yo limite, respè lalwa, transparans nan depans ak responsabilite administratè yo se prensip ki dwe gide fonksyònman enstitisyon Leta yo. Se poutèt sa, tout dout serye sou itilizasyon lajan piblik merite yon ankèt ki chita sou prèv.
Yon odit pou fè limyè sou dosye a
Pou anplwaye ki denonse sitiyasyon an, se yon odit jesyon ki ta pèmèt klarifye kesyon sou kredi bidjetè yo, peman avantaj sosyal yo, itilizasyon lajan gaz la ak responsabilite chak otorite nan pwosesis la.
Yo mande pou Kou Siperyè Kont ak Kontansye Administratif (CSCCA) egzamine jesyon Ministè Anviwònman an sou baz dokiman finansye ak administratif ki disponib yo.
Jiskaprezan, eleman ki prezante nan dosye sa a se sitou temwayaj anplwaye konsène yo ak chif yo deklare yo. Yon odit endepandan ta kapab detèmine si te gen reta administratif, move planifikasyon bidjetè, depans ki pa t regilye oswa lòt iregilarite, epi idantifye responsablite yo si sa nesesè.
Pi gwo kesyon an rete san repons: poukisa 81 anplwaye ki di yo te deja nonmen epi ki t ap touche salè yo pa t jwenn avantaj sosyal yo reklame yo? Repons Ministè Anviwònman an, ansanm ak verifikasyon enstitisyon ki gen konpetans yo, ta enpòtan pou klarifye dosye a, pwoteje dwa anplwaye yo epi garanti bon jan jesyon resous piblik yo.