Te gen yon epòk kote lè yon moun te anonse li kandida pou prezidan, senatè oswa depite ann Ayiti, deklarasyon sa te kapab leve yon gwo deba sou kapasite li, eksperyans li, angajman li ak vizyon li pou peyi a. Sa pa vle di politik te pi pwòp nan tan lontan, ni tout ansyen kandida te genyen kalite sa yo; men gravite responsabilite yo te mande a ta dwe toujou egzije yon minimòm preparasyon ak kredibilite. Jodi a, nou gen rezon pou nou enkyete nou devan yon kilti kote anbisyon elektoral konn parèt pi vit pase pwojè sosyete, kote kèk moun san okenn preparasyon politik serye leve yon maten epi dekouvri yo fèt pou prezidan, senatè oswa depite. Se tankou Repiblik la tounen yon gwo poubèl politik kote nenpòt anbisyon kapab vin depoze tèt li, nenpòt slogan kapab pran plas yon ideyoloji, epi nenpòt mikwo kapab sèvi kòm sètifika konpetans. Men pi gwo danje a pa soti sèlman nan kantite moun ki anvi kandida; li soti nan feblès filtè demokratik, etik ak enstitisyonèl ki ta dwe pèmèt sosyete a egzamine moun k ap mande responsabilite sa yo. Paske yon peyi pa kapab konsidere fonksyon prezidan kòm yon jwèt aza, Palman kòm yon sal rekreyasyon, ni eleksyon kòm yon mache kote chak moun vin vann pwòp imaj li. Depi kilè anvi dirije vin egal ak kapasite pou dirije? Depi kilè yon bèl afich ranplase yon pwojè peyi? Depi kilè yon moun kapab mande kle Leta san li pa montre li konprann pòt enstitisyon li vle ouvri yo? Si demokrasi garanti dwa pou moun ki ranpli kondisyon legal yo prezante kandidati yo, dwa sa pa dwe konfonn ak yon dispans pou rann kont sou konpetans, konduit, eksperyans ak angajman piblik yo.
Sa ki pi grav toujou, se risk pou espas politik la sèvi kòm yon refij pou moun k ap chèche enfliyans, pwoteksyon oswa avantaj pèsonèl olye yo sèvi enterè jeneral la. Lè yon sistèm politik pa genyen ase transparans sou finansman kanpay, sou orijin resous kandida yo, sou konfli enterè ak sou konduit moun k ap chèche pouvwa, li kapab louvri pòt pou enfliyans kriminèl, koripsyon ak lòt fòm kaptir enstitisyonèl. Sa pa vle di tout kandida se asasen, dilè oswa vòlè; akizasyon konsa mande prèv, ankèt ak desizyon lajistis. Men èske nou kapab inyore danje ki genyen lè yon moun ta sèvi ak yon pati politik kòm parapli pou kache aktivite ilegal, ak yon kandidati kòm blanchiman repitasyon, oswa ak yon fonksyon piblik kòm boukliye kont responsabilite penal? Yon bilten vòt pa dwe tounen yon savon pou lave dosye kriminèl; yon anblèm politik pa dwe tounen yon dra pou kouvri zak ilegal; yon manda elektoral pa dwe sèvi kòm paspò pou chape anba lajistis. Se poutèt sa pati politik yo dwe sispann aji tankou machin lokasyon kote nenpòt moun kapab vini chèche yon logo depi li genyen mwayen pou finanse kanpay li. Yo ta dwe espas fòmasyon, deba ideyolojik, seleksyon responsab ak konstriksyon pwojè kolektif. Lè yon pati pa egzije prensip, lè yon kandida pa prezante pwojè, lè finansman pa klè, lè enterè prive pran plas enterè piblik, se pa sèlman kalite eleksyon an ki menase; se kredibilite demokrasi a menm ki antre nan yon mache kote konsyans kapab vann pi bon mache pase yon afich elektoral.
Ayiti pa bezwen fèmen pòt politik la devan nouvo jenerasyon, ni rezève pouvwa pou yon ti gwoup ansyen politisyen ki deja fè eksperyans nan Leta. Okontrè, peyi a bezwen renouvèlman, nouvo konpetans, nouvo lide ak nouvo fason pou konstwi enstitisyon. Men renouvèlman pa vle di ouvri pòt la pou enpwovizasyon, menm jan demokrasi pa vle di retire tout egzijans moral ak politik sou moun ki vle dirije. Yon ansyen responsab dwe pote bilan li; yon nouvo kandida dwe pote prèv preparasyon li; yon pati politik dwe pote ideyoloji ak pwojè li; epi enstitisyon yo dwe garanti respè lalwa, transparans ak kontwòl sou pwosesis la. Paske si nou kontinye fè eleksyon san nou pa kestyonnen kalite òganizasyon politik yo, san nou pa egzije rann kont, san nou pa ranfòse lajistis ak mekanis kontwòl yo, nou riske genyen anpil kandida san nou pa rive genyen enstitisyon ki pi solid. Yon peyi pa disparèt sèlman lè yon fòs etranje anvayi teritwa li; li kapab febli tou lè pwòp enstitisyon li yo pèdi kapasite pou fè diferans ant sèvis piblik ak enterè prive, ant responsabilite ak anbisyon, ant reprezantan pèp la ak moun k ap chèche sèvi ak pèp la. Se poutèt sa kestyon an pa dwe sèlman konnen konbyen moun ki vle prezidan, senatè oswa depite, men ki prensip, ki konpetans, ki transparans ak ki responsabilite yo pote devan nasyon an. Paske lè politik tounen yon poubèl kote tout anbisyon vin jete tèt yo, se pa sèlman politisyen yo ki pèdi kredibilite; se Repiblik la menm ki riske toufe anba fatra enstitisyonèl li pa rive netwaye. E yon pèp ki vle rebati kay li dwe kapab egzije pou moun k ap mande kle kay la pa sèlman pwomèt yo pral bale lakou a, men montre yo pa vin ajoute pwòp fatra pa yo sou pil la.
Jean Launy AVRIL
Editoryalis — Centre à la UNE
Nou se Centre à la UNE