ÉDITORYAL SANTRAL — Mèkredi 30 Septanm 2026
|00585
Ekri pa : Jean Launy AVRIL
Gen yon abitid nan politik ayisyen an ki ta dwe fè nou reflechi anpil: chak fwa sezon eleksyon pwoche, memwa kèk aktè politik sanble lave tankou yon tablo apre lapli. Moun ki te deja minis, palmantè, responsab Leta, konseye, gwo fonksyonè oswa ki te patisipe nan espas kote desizyon t ap pran konn retounen devan popilasyon an ak yon vokabilè tèlman nouvo, ou ta kwè yo fèk debake nan peyi a. Yo pale de sa yo pral fè, men yo pale twò piti de sa yo te fè lè yo te gen pouvwa pou fè l. Yo denonse sistèm nan tankou moun ki t ap gade l depi lòt bò lari a, pandan pafwa yo menm te chita bò tab kote sistèm nan t ap manje. Se poutèt sa, pandan anbisyon elektoral yo ap pran fòm, Centre à la Une vle mete yon kestyon senp sou tab la: si w te deja gen pouvwa, pa pote pwomès sèlman, pote bilan. Paske yon moun ki te deja kenbe kle kay la pa kapab retounen mande kle a ankò pandan li refize esplike nan ki eta li te kite chanm li te responsab la.
Bilan pa vle di nou mande yon moun pou l te fè mirak. Politik fèt nan kontèks, gen kriz, gen opozisyon, gen limit bidjè, gen rapò fòs, gen desizyon yon sèl responsab pa kapab pran poukont li. Se poutèt sa yon evalyasyon serye dwe pran an konsiderasyon fonksyon egzak moun nan te genyen ak pouvwa reyèl ki te nan men li. Men limit pa dwe tounen yon gwo dra pou kouvri tout responsabilite. Si w te dirije, di nou kisa w te jwenn, kisa w te eseye fè, kisa w te rive fè, kisa w pa t rive fè, poukisa w pa t rive fè l, epi ki leson w tire ladan l. Se sa ki rele rann kont. Demokrasi pa ta dwe yon rivyè kote chak sezon lapli efase tras moun ki te pase ladan l. Okontrè, li dwe yon liv kote chak moun ki te resevwa yon moso pouvwa kite yon paj dèyè li, pou lè li retounen mande yon lòt chapit, pèp la kapab relire sa li te ekri deja.
Sa vin pi enpòtan toujou lè nou tande ansyen responsab yo pran mikwo pou dekri pwoblèm Ayiti tankou se maten an yo dekouvri yo. Yo pale de ensekirite, koripsyon, feblès enstitisyon, chomaj, agrikilti, edikasyon, enfrastrikti, jistis ak mizè. Trè byen. Men si w te pase nan Leta, kestyon an pa kapab rete sèlman sou sa w konprann jodi a. Kisa w te fè yè ak sa w te konprann deja? Si pwoblèm nan te egziste pandan ou te sou pouvwa, ki pozisyon ou te pran? Ki desizyon ou te sipòte? Ki desizyon ou te opoze? Ki rezilta ki kapab pote siyati politik ou? E si w rekonèt ou te fè erè, di sa tou. Yon politisyen pa vin pi piti paske li rekonèt yon echèk; li vin pi kredib lè li kapab montre sa li aprann ladan l. Men lè yon moun vle pran kredi pou tout sa ki te bon pandan li te sou pouvwa epi lage tout sa ki te mal sou do “sistèm nan”, li mande pèp la pou l gen memwa sèlman nan yon sèl direksyon.
Pouvwa pa yon savon ki lave pase politik yon moun chak fwa li chanje diskou. Yon nouvo slogan pa efase yon ansyen responsabilite. Yon nouvo pati pa efase yon ansyen fonksyon. Yon nouvo alyans pa otomatikman transfòme ansyen desizyon an bon jijman. Nou dwe soti nan kilti kote chak eleksyon bay tout moun yon nouvo nesans politik, kote moun ka soti nan yon gouvènman jodi a epi demen prezante tèt yo kòm premye opozan tout sa gouvènman sa te reprezante, san okenn eksplikasyon sou pwòp wòl pa yo. Sa pa vle di yon moun pa gen dwa chanje lide. Okontrè, yon sosyete demokratik dwe kite moun evolye. Men evolisyon mande eksplikasyon. Si ou chanje, montre nou kote chanjman an fèt. Si ou aprann, di nou ki leson an. Si ou te mal, rekonèt sa. Pa sèvi ak amnezi kòm pwogram politik.
E se la responsabilite sitwayen an antre nan jwèt la tou. Nou pa dwe sèlman mande kandida yo pou pote bilan; nou dwe aprann mande bilan an avèk presizyon. Pa kite yon moun reponn kestyon sou sot pase li ak yon slogan sou lavni. Lè li di li pral kreye travay, mande kisa li te fè pou travay lè li te gen responsabilite. Lè li pale de koripsyon, mande ki mezi li te sipòte lè li te nan administrasyon an. Lè li pale de sekirite, mande ki politik li te defann. Lè li pale de Leta fò, mande ki enstitisyon li te ede ranfòse. E lè yon kandida pa t janm okipe fonksyon piblik, kestyon yo dwe diferan: ki eksperyans, ekip, konpetans ak pwojè li pote? Objektif la pa dwe kraze moun; objektif la se ranplase politik adorasyon ak politik kestyon. Paske yon demokrasi kote kandida sèlman pale epi elektè sèlman bat bravo se yon demokrasi ki kite mwatye travay li sou tab la.
Ayiti deja manje twòp pwomès pou l pa konnen diferans ant meni ak manje. Chak jenerasyon tande moun di yo pral chanje peyi a, refonde Leta, kreye travay, retabli sekirite, mete agrikilti sou pye, amelyore edikasyon, bati wout epi remete Ayiti sou ray devlopman. Men yon peyi pa konstwi ak kantite fwa mo chanjman parèt nan yon diskou. Li konstwi ak rezilta ki kapab mezire, enstitisyon ki rete apre moun nan fin ale, politik piblik ki siviv kanpay elektoral ak responsabilite moun ki aksepte reponn pou sa yo te fè. Se poutèt sa nou dwe fè bilan tounen yon pati santral nan deba politik la. Pa sèlman “Kisa w pral fè?”, men “Kisa w te fè lè w te kapab fè?” De kestyon sa yo ansanm kapab ede separe eksperyans ak opòtinis, aprantisaj ak repetisyon, renouvèlman ak bouyon rechofe.
Kidonk, mesye dam kandida, espesyalman sila yo ki deja pase nan koulwa pouvwa a, lè nou vin devan pèp la, pa vini ak valiz pwomès nou sèlman; pote resi nou tou. Pote bilan nou. Pote siksè nou, men pote echèk nou tou. Pote desizyon nou te pran, sa nou te refize pran, ak konsekans yo. Esplike poukisa sa nou pa t kapab fè yè a ta dwe posib demen. Pèp la pa dwe oblije bliye pou yon kandida kapab rekòmanse. Paske pouvwa se pa yon otèl kote yon moun pase kèk ane, kite chanm nan dezòdone epi retounen pita ak yon lòt non pou mande menm kle a. Pouvwa se yon kontra ak listwa, epi bilan se resi kontra sa. Anvan nou mande pèp la yon lòt chèk an blan, montre l kijan nou te depanse premye a. Paske moun ki mande pou ekri demen peyi a dwe gen kouraj pou l li byen fò paj li te deja ekri yè a.
Jean Launy AVRIL
Editoryalis — Centre à la Une
Nou se Centre à la UNE