CENTRE À LA UNE | ANALIZ POLITIK | Jedi 15 oktòb 2026
Ekri pa Jean Launy AVRIL
Kilè Ayiti ap rive soti nan sik tranzisyon san fen sa a pou li retounen nan yon lavi konstitisyonèl nòmal? Kestyon sa a vin pi enpòtan chak fwa otorite yo anonse yon nouvo kalandriye elektoral, pandan kondisyon sekirite, estabilite politik ak konfyans sitwayen yo kontinye soulve gwo enkyetid. Òganize eleksyon pa senpleman yon kestyon fikse yon dat, enprime bilten vòt, enskri kandida oswa mete biwo vòt disponib. Se yon pwosesis ki mande yon minimòm sekirite, enstitisyon ki kapab fonksyone, administrasyon ki kredib ak sitwayen ki kapab egzèse dwa politik yo san presyon ni menas. Nan yon peyi kote anpil fanmi oblije abandone kay yo akoz vyolans ame, kote deplasman fòse kraze lavi kominotè yo, epi kote yon pati nan popilasyon an ap viv nan kondisyon prekè, kestyon elektoral la pran yon dimansyon ki depase senp konpetisyon pou pouvwa. Pou moun ki pèdi kay yo, ki separe ak fanmi yo, ki pa konnen ki kote yo pral dòmi demen, eleksyon kapab parèt tankou yon pwomès politik ki lwen ijans lavi yo. Sa pa vle di moun sa yo pa enterese nan demokrasi. Okontrè, sa soulve yon kestyon fondamantal: kijan yon Leta kapab garanti patisipasyon elektoral sitwayen li yo lè li poko rive garanti sekirite ak kondisyon debaz ki nesesè pou yo viv ak diyite? Se la nou dwe fè diferans ant volonte pou òganize eleksyon ak kapasite reyèl pou fè eleksyon ki aksesib, enklizif epi kredib.
Yon lòt gwo kestyon konsène lidèchip politik ak responsabilite enstitisyonèl. Depi asasina prezidan Jovenel Moïse, 7 jiyè 2021, Ayiti ap viv yon kriz kontinwite konstitisyonèl ki mete feblès enstitisyon yo devan je tout moun. Konstitisyon ayisyèn nan prevwa mekanis pou ranplase yon prezidan lè gen vakans pouvwa, men dispozisyon sa yo te vin difisil pou aplike nan kontèks kote pa t gen yon Palman ki t ap fonksyone nòmalman ak kote manda plizyè enstitisyon te ekspire. Kriz sa a louvri pòt pou yon seri aranjman politik, negosyasyon, akò ak estrikti tranzisyon ki te prezante kòm solisyon pwovizwa. Men yon tranzisyon pa ta dwe sèlman defini sou baz kantite moun ki jwenn plas nan administrasyon an oswa kantite akò aktè politik yo siyen. Li dwe evalye sou kapasite li pou retabli sekirite, prepare eleksyon, ranfòse enstitisyon yo epi transfere pouvwa bay otorite ki gen lejitimite elektoral. Se poutèt sa kestyon responsabilite a pa kapab evite. Ki objektif chak ekip tranzisyon te fikse? Ki rezilta ki dokimante? Ki obstak yo te rankontre? Ki desizyon ki te pran pou depase obstak sa yo? Ki mekanis kontwòl ki egziste sou itilizasyon resous piblik yo? Lè yon tranzisyon pwolonje san yon bilan piblik ki klè, sa kapab alimante mefyans ak sispisyon sou enterè politik ak ekonomik ki antoure pwosesis la. Men sispisyon sa yo dwe egzamine avèk prèv, olye yo sèvi kòm konklizyon otomatik sou tout responsab ki patisipe nan tranzisyon an.
kestyon ki pi enpòtan an se konnen si kalandriye elektoral yo koresponn ak kondisyon ki egziste sou teren an. Chak fwa yon dat anonse, li kapab kreye espwa pou retou nan lòd konstitisyonèl. Men lè yon dat ranvwaye, epi yon lòt ranplase li san eksplikasyon ase klè sou obstak yo ak mezi korektif yo, konfyans nan pwosesis la kapab febli. An menm tan, li pa ta kòrèk pou konsidere ensekirite kòm yon rezon ki sifi pou ranvwaye eleksyon san okenn limit. Sa ta kapab kreye yon lòt pwoblèm demokratik: yon tranzisyon ki pa gen okenn orizon. Se poutèt sa deba a pa dwe limite ant moun ki mande eleksyon imedyatman ak moun ki konsidere eleksyon enposib. Li dwe konsantre sou kondisyon ki nesesè yo, sou mezi ki kapab pran pou satisfè yo, ak sou responsabilite chak enstitisyon nan preparasyon an. Ki jan moun ki deplase yo pral enskri epi vote? Ki jan sant elektoral yo pral pwoteje? Ki jan kandida yo pral fè kanpay nan diferan depatman san menas? Ki jan sitwayen yo pral jwenn enfòmasyon serye sou pwogram politik yo? Ki jan rezilta yo pral verifye epi kontestasyon yo rezoud? Se repons konkrè ak kestyon sa yo ki kapab pèmèt nou mezire avansman pwosesis la. Paske yon dat elektoral kapab anonse yon eleksyon, men li pa kapab, pou kont li, garanti yon eleksyon.
Gen yon eleman istorik ki rann enkyetid sa yo pi konkrè toujou. Nan mwa desanm 2025, Konsèy Elektoral Pwovizwa a te fikse premye tou eleksyon prezidansyèl ak lejislatif yo pou 30 out 2026. Nan mwa jiyè 2026, li pibliye yon nouvo kalandriye ki fikse premye tou a pou 13 desanm 2026, epi dezyèm tou a pou 21 fevriye 2027. CEP a li menm rekonèt respekte dat sa yo depann de yon klima sekirite ki akseptab ak disponiblite resous finansye yo. An menm tan, gen travay preparasyon k ap fèt, tankou enskripsyon elektè, pwosedi kandidati ak sansibilizasyon. Se poutèt sa li pa ta egzak pou di pa gen okenn aktivite elektoral. Men aktivite administratif sa yo pa sifi pou pwouve tout kondisyon yon eleksyon kredib deja reyini.
Se nan kontradiksyon sa a analiz politik nou prezante jedi 15 oktòb 2026 la chita: Ayiti bezwen retounen nan lejitimite konstitisyonèl, men retou sa a dwe fèt nan kondisyon ki pwoteje dwa politik tout sitwayen yo. Yon kalandriye san kondisyon sekirite kapab rete yon pwomès ki difisil pou reyalize. Yon tranzisyon san limit, bò kote pa li, kapab pwolonje kriz lejitimite a. De risk sa yo merite menm vijilans lan. Ni anonse eleksyon pa vle di kriz la rezoud, ni kontinye tranzisyon pa garanti solisyon an ap vini. Se kapasite pou mete sekirite, aksè elektoral, transparans, finansman ak responsabilite enstitisyonèl ansanm ki pral detèmine solidite pwosesis la. Finalman, kestyon an pa sèlman konnen kilè Ayiti ap vote, men nan ki kondisyon Ayisyen yo ap kapab vote, kiyès ki pral kapab patisipe, epi ki garanti ki pral egziste pou vòt sa a reprezante volonte sitwayen yo. Paske yon tranzisyon dwe mennen yon peyi yon kote. Lè destinasyon an toujou ap deplase, li vin nesesè pou mande ki rezilta etap sa yo bay, ki obstak ki rete, epi kiyès ki responsab pou rann kont devan nasyon an.