Katriyèm anivèsè asasinay Prezidan Jovenel Moïse rive 7 jiyè 2025. Kat ane depi bal, ak triyonf enpini parèt nan chanm prive Tèt Leta a, nan Pèleren 5, pou ekri youn nan paj ki pi twoublan nan listwa peyi d Ayiti. Pandan fanmiy li kontinye viv ak mak bal yo e yon pèp antye ap soufri kòmkwa ti bouk Repiblik la vrèman sispann mennen, kesyon “kisa ki rive—e poukisa?” rete san repons ofisyèl. Jistis la ap sere valiz li, men chimen an poko janm louvri.
Yon dram ki vin “fenomèn”
Asasinay la, lannuit 6 pou 7 jiyè 2021, te aparamman fèt pou vin yon kidnapin politik ki ta fòse Prezidan an kite pouvwa a; men dapre dosye Tribinal Federal, plan an ta chanje dènye minit pou touye l, espwa jwenn kontra leta anba yon nouvo gouvènman ki tap al pran mayèt la . Rezilta : yon mayi mele kote te gen ansyen sòlda kolonyen , ajan sekirite leta, opòtinis ekonomik, e menm pastè ak biznismann dyaspora. Atak la te pran fòs yon “fenomèn”yo konplo transnasyonal ki mare Ayiti, Kolonbi ak Florid, men ki toujou kache brenn li yo dèyè tonèl move transparans. Rapò ekip ankèt Centre à la Une a kontinye dekri yon enstriksyon kote sis jij ap kouri lajistis ant tribinal delege deplase akoz gang kontwole 90 % teritwa kapital la .
Otè materyèl ak entelektyèl: tablo responsablite a toujou flou
Sou papye, responsab dirèk yo se gwoup 20 ansyen sòlda Kolonbyen ak plizyè polisye ayisyen ki anmenmtan chèf gwoup Gad Prezidansyèl la Dimitry Hérard ak Koòdonatè sekirite prezidansyèl la Jean Laguel Civil. Men ankèt ameriken an trase mennen l pi lwen: Rodolphe Jaar, biznismann ayisyano-chilyen, jwenn kondanasyon a vi pou zam ak lojistik li te founi ; ansyen senatè John Joël Joseph rekonnèt koupab e li kondane a vi tou ; plizyè lòt, tankou pastè-ta-doktè Christian Emmanuel Sanon, rete an prizon Ozetazini an atant jijman. Jiska prezan, “òtè entelektyèl” prensipal la moun ki te bay lòd final pou tire a pa janm ofisyèlman idantifye ni an Ayiti ni Ozetazini.
Èske sistèm jidisyè ayisyen an kapab rann jistis?
Reyalite a kri: kat ane apre, pa gen yon sèl jidman ki ouvè sou tè Ayiti malgre plis pase senkant misyon akize . Dosye a pase nan men sis jij enstriksyon; de ladan yo swadizan resevwa menas lanmò, youn demisyone, lòt la oblije imigre . Gwo evazyon Pénitansye nasyonal mwa mas 2024 la fè plizyè akize stratejik disparèt, pami yo Hérard ak Civil. Nan menm tan an, yon tribinal sivil nan Pòtoprens kondane sis moun pou peye 6,2 milyon USD domaj ak fanmiy Moïse yon bèl tit nouvèl san sekirite sou fason lajan pral souse nan yon ekonomi ki kouche atè . Se yon sistèm ki deja ap neye anba papye, gang ak defisit bidjè ki gen pou pwouve li kapab fè plis pase manch long.
Ekstradisyon masiv: “piskal” yo Ozetazini, “figiran” yo Pòtoprens?
Depi janvye 2023, Onz pi gwo sispèk yo, antreprenè, èks-ofisyèl, ansyen militè soti prizon ayisyen pou twouve yo Miami oswa Tampa anba akizasyon konplo nan sa. Rezilta : kondanasyon vit, ak santans “life” oubyen deklarasyon koupab rapid; pandan sa, prizonye ki rete Ayiti yo, anpil ladan yo se gad sekirite segondè oswa chofè, ap fè wòl figiran devan yon tribinal ki pa ka mobilize prèv ditou. Diskrepans sa a alimente senti enjistis lakay fanmiy prezidan an ki di: “vrè mèt yo pa la, e sila ki la yo se ti pyès teyat.”
Poukisa Washington rale dosye a lakay li?
Gouvènman ameriken jistifye operasyon ekstradisyon yo pa lwa “conspiracy to kill outside the United States”, ki bay tribinal federal yo konpetans lè aksyon an prepare sou teritwa yo (Florida) oswa atravè fil konplo atravè swit bank Ozetazini. Men pou anpil Ayisyen, se yon double moral: Lè lakay ou pa gen resous, “gran frè” pran dosye a, men an menm tan li retire temwen kle ak akize prensipal nan pwosè nasyonal ki ta dwe tabli laverite konplè. Genyen ki wè se yon estrateji pou evite okenn depozisyon sou enplikasyon posib gwo figi dyaspora oswa relasyon dèlko-petwòd. Rete konekte ak demach jij ayisyen ki, mwa jen 2025 la, mande ansyen premye minis Claude Joseph esplike wòl li nan jou asasinay la —men si Joseph ta vin ladan Miami pito, èske Pòtoprens ta ka kontinye kesyone l? Kesyon souverènte a poze ak fòs.
Yon pèp k ap tann limyè
Pami tout fristrasyon yo, sa ki pi grav la se silans ki kontinye vale zòn wouj: ki moun ki finanse? ki moun ki te siyen kontra apre 7 jiyè 2021? ki jan sekirite nasyonal te pran lòd pou retire patwouy Gad Prezidansyèl la a minui? Jiska kounye a, ni rapò Sena Ayiti ni Komisyon Nasyonal Moun kap Obsève kòm kisa pa sove nan yon tiraj tarye. Se poutèt sa, kat ane apre, demand pou “limyè ak jistis” pa sèlman yon slogan; se yon kondisyon moral pou pèp la kapab rekòmanse kwè nan leta, nan laprès, nan demokrasi. San li, n ap kontinye tounen nan sik “mouri kite m” kote envèstigasyon ouvri, men yo fèmen portan lannuit.
Si vrèman Ayiti vle sispann fè “espò san baliz politiko-jidisyè,” fòk enstitisyon li yo rive demontre yo ka mennen yon dosye jistis jouk li bout, men fòk kominote entènasyonal la, Etazini an tèt, balanse asistans ak respè pou souverènte. Sinon, asasinay 7 jiyè 2021 an ap rete yon jennen istorik : pike kòk la, fè manje a lòt bò dlo.
Tout pèp la ap kontinye veye flanm nan. Si bal pa tache moun ankò, verite a pa ka mouri.
Jean Launy AVRIL, Redaktè Centre à la Une