ÉDITORYAL —
Lendi 12 Oktòb 2026|00590
Pa Jean Launy AVRIL — Editoryalis
Gen yon malediksyon politik ki sanble ap sikile nan venn Leta ayisyen an, pa tankou yon fatalite listwa enpoze nou, men tankou yon eritaj konpòtman kèk jenerasyon dirijan kontinye transmèt youn bay lòt: tout pou yo, anyen pou pèp la. Depi twò lontan, pouvwa a sanble tounen yon gwo tab fèt kote envite yo ap chanje plas, men se menm kategori moun yo ki toujou jwenn manje, pandan pèp la, ki se vrè pwopriyetè kay la, rete devan pòt la ap tann yon envitasyon ki pa janm rive. Chak kriz bay nesans ak nouvo negosyasyon, chak tranzisyon louvri chemen pou nouvo aranjman, chak diskou sou refondasyon pwomèt yon lòt demen; poutan, pou majorite sitwayen yo, demen sa sanble yon solèy yo toujou anonse men ki pa janm leve. Se pa paske peyi a pa genyen moun ki kapab reflechi, ni paske pèp la pa genyen kapasite pou travay, men paske lojik enterè prive a twò souvan rive pran plas enterè jeneral la nan fason pouvwa a egzèse. Ki jan yon Leta kapab toujou jwenn mwayen pou nouri pwòp aparèy li, men li ap lite pou garanti sekirite, jistis, edikasyon ak sèvis esansyèl pou popilasyon an? Ki sans patriyotis genyen lè li sèvi kòm bèl rad pou kache anbisyon? Ki valè souverènte genyen si sitwayen an pa kapab viv ak diyite sou pwòp tè li? Se la gwo kontradiksyon an parèt: moun ki sipoze sèvi pèp la konn aji tankou se pèp la ki fèt pou sèvi yo. E lè pouvwa sispann yon responsabilite pou l tounen yon privilèj, Repiblik la pèdi sans li, paske byen piblik la kòmanse sanble ak eritaj prive yon ti sèk moun ki toujou jwenn fason pou yo rete bò kote chodyè a.
Sa ki fè trajedi sa pi pwofon toujou, se kapasite sistèm nan genyen pou l chanje figi san li pa nesesèman chanje nati li. Moun ki t ap denonse enjistis yè kapab jwenn tèt yo demen ap jistifye sa yo te konn kondane a; moun ki t ap rele pou transparans kapab vin pi silansye lè yo jwenn yon chèz; moun ki t ap prezante tèt yo kòm defansè mas popilè yo kapab bliye menm mas sa yo lè pòt pouvwa a ouvri devan yo. Yo pa toujou vle kraze tab kote privilèj yo ap distribye a; pafwa sèl revolisyon yo anvi fè se jwenn pwòp plas pa yo bò tab la. Se konsa nou kapab pase soti nan yon administrasyon ale nan yon lòt, soti nan yon tranzisyon ale nan yon lòt, soti nan yon alyans politik ale nan yon lòt, san nou pa janm rive transfòme relasyon fondamantal ant Leta ak sitwayen an. Yon peyi pa kapab kontinye fonksyone tankou yon jaden kote pèp la toujou ap simen, pandan se lòt moun ki toujou ap rekòlte. Pi grav toujou, lè yon sosyete kòmanse aksepte ke pou jwenn yon sèvis piblik fòk ou genyen yon moun pa w, pou jwenn jistis fòk ou genyen enfliyans, pou jwenn opòtinite fòk ou antre nan yon rezo, se pa sèlman administrasyon an ki malad; se prensip egalite a menm ki pran yon kout kouto. Nou pa kapab bati yon nasyon solid sou fondasyon kote dwa tounen favè, kote fonksyon piblik tounen rekonpans, kote fidelite anvè yon gwoup pran plas konpetans, epi kote sitwayen an oblije bese tèt li devan moun lalwa te mete la pou sèvi li. Yon Leta ki pa kapab fè diferans ant sèvis ak privilèj se tankou yon balans kote se men moun k ap peze a ki deside pwa jistis la. E toutotan nou pa kesyone mekanis ki pèmèt pratik sa yo repwodui, nou riske kontinye chanje gadò pandan nou kite menm baryè a fèmen sou espwa pèp la.
Se poutèt sa, lè nou di tout pou yo, anyen pou pèp la, nou pa sèlman ap lanse yon akizasyon moral kont yon klas politik; nou ap poze yon kestyon fondamantal sou avni pwojè nasyonal ayisyen an. Èske nou vle kontinye konstwi yon peyi kote pouvwa se pi gwo richès yon moun kapab posede, oswa èske nou pare pou fè pouvwa tounen pi gwo responsabilite yon moun kapab resevwa? Èske nou pral kontinye mezire siksè politik ak kantite chèz yon gwoup jwenn, oswa avèk kantite lavi ki amelyore grasa desizyon li pran? Yon peyi pa kapab viv etènèlman ak seremoni enstalasyon kòm prèv pwogrè, ni ak diskou refondasyon kòm ranplasman rezilta. Pèp la pa yon nechèl pou moun monte epi voye jete lè yo rive anlè; li pa yon bèf pou moun trèt chak sezon politik, ni yon dekorasyon pou mete dèyè mikwo lè lè pwomès rive. Li se rezon menm ki fè Leta dwe egziste. Nou bezwen yon lòt konsepsyon pouvwa, kote moun ki dirije konprann yo pa pwopriyetè Repiblik la, kote resous piblik yo sèvi enterè kolektif la, kote transparans pa depann de bon volonte yon chèf, epi kote rann kont pa yon imilyasyon, men yon devwa demokratik. Paske lè yon minorite kontinye jwenn tout avantaj pandan majorite a ap pote tout sakrifis, se pa sèlman richès ki mal distribye; se espwa menm ki kòmanse disparèt. E yon peyi kote espwa pèp la fin depafini, pandan privilèj dirijan yo kontinye fleri, sanble ak yon pyebwa kote rasin yo ap mouri pandan branch ki pi wo yo ap fè fèt. Jou rasin yo pa kapab kenbe pyebwa a ankò, se pa sèlman fèy ki anba yo k ap tonbe; se tout pyebwa a k ap kraze. Se poutèt sa kestyon an pa dwe rete sou kiyès ki pral jwenn pouvwa demen, men sou kilè pouvwa a pral finalman sèvi moun ki ba li tout rezon pou l egziste: pèp ayisyen an.
Jean Launy AVRIL
Editoryalis — Centre à la UNE
Nou se Centre à la UNE