ANALIZ POLITIK | CENTRE À LA UNE
Pa Jean Launy AVRIL
Kat politik Amerik disid la, nan fen mwa oktòb 2026 la, montre yon rejyon kote rapò fòs ideyolojik yo ap transfòme. Nan plizyè peyi, mouvman konsèvatè, liberal sou plan ekonomik ak nasyonalis jwenn nouvo espas nan pouvwa a, pandan lòt peyi kontinye suiv oryantasyon lagoch oswa sant-gòch. Men èske nou kapab pale de yon gwo retou ladwat nan Amerik Latin nan? Èske rejyon an ap antre nan yon nouvo sik konsèvatè apre eksperyans gouvènman pwogresis yo? Oswa èske sa nou obsève a se pito konsekans yon kriz konfyans elektoral, kote popilasyon yo ap chèche altènativ devan ensekirite, enflasyon, inegalite sosyal, koripsyon ak feblès enstitisyon yo? Pou konprann mouvman sa a, li nesesè pou nou depase koulè ble ak wouj ki sou kat la. Paske yon kat elektoral kapab montre kiyès ki okipe pouvwa a, men li pa toujou eksplike poukisa yo rive la, ki enterè yo reprezante, ni ki kontradiksyon ki egziste ant diskou ideyolojik yo ak politik piblik yo.
Yon premye eleman ki merite atansyon se divèsite ladwat la menm. Ladwat Javier Milei nan Ajantin pa idantik ak ladwat José Antonio Kast nan Chili, ni ak sant-dwat Daniel Noboa nan Ekwatè oswa Santiago Peña nan Paragwe. Milei mete liberalizasyon ekonomik, rediksyon entèvansyon Leta ak dereglemantasyon nan sant pwojè li. Kast soti nan yon tradisyon konsèvatè ki bay sekirite, lòd ak valè sosyal tradisyonèl yo anpil enpòtans. Noboa, bò kote pa li, evolye nan yon kontèks kote vyolans kriminèl ak kriz sekirite a domine deba politik la. Diferans sa yo montre nou pa kapab konsidere tout gouvènman ki klase adwat kòm yon sèl blòk ideyolojik. Menm lè yo pataje kèk pozisyon sou ekonomi, sekirite oswa rapò ak sektè prive a, fason yo konprann wòl Leta, pwoteksyon sosyal, demokrasi ak relasyon entènasyonal kapab diferan anpil.
Nan lòt bò a, lagoch rejyonal la pa fòme yon blòk omojèn nonplis. Brezil Lula da Silva a, Irigwe Yamandú Orsi a ak Venezyela ki soti nan tradisyon chavista a pa reprezante menm modèl politik. Brezil ap chèche konbine politik sosyal, devlopman ekonomik, diplomasi miltipolè ak relasyon pragmatik avèk gwo pouvwa mondyal yo. Irigwe konsève yon tradisyon enstitisyonèl kote altènans politik ak negosyasyon demokratik genyen yon plas enpòtan. Venezyela, bò kote pa li, soulve kestyon diferan sou fonksyònman enstitisyon demokratik yo, dwa politik ak lejitimite pouvwa a. Se poutèt sa yon analiz serye dwe distenge oryantasyon ideyolojik yon gouvènman ak kalite pratik enstitisyonèl li yo. Yon etikèt lagoch pa garanti otomatikman jistis sosyal, menm jan yon etikèt ladwat pa sifi pou detèmine tout rezilta ekonomik oswa demokratik yon administrasyon.
Dènye eleksyon yo montre tandans sa a pa sèlman yon kestyon diskou. Viktwa Abelardo de la Espriella nan Kolonbi ak Keiko Fujimori nan Pewou, ansanm ak chanjman politik ki fèt nan Chili ak Bolivi, antre nan yon mouvman rejyonal kote sekirite, refòm ekonomik ak mekontantman kont elit tradisyonèl yo pran anpil plas. Sepandan, eleksyon sa yo pa montre tout elektè yo pataje menm ideyoloji. Yo kapab reflete tou dezi pou chanje ekip ki sou pouvwa a, sanksyone yon bilan oswa jwenn repons pi rapid devan pwoblèm lavi chak jou.
Brezil reprezante youn nan pi gwo kontradiksyon nouvo kat politik sa a. Nan dat 25 oktòb 2026, Luiz Inácio Lula da Silva ranpòte dezyèm tou eleksyon prezidansyèl la devan Flávio Bolsonaro, sa ki pèmèt li jwenn yon katriyèm manda. Men viktwa prezidansyèl sa a pa vle di lagoch kontwole tout sistèm politik brezilyen an. Eleksyon lejislatif yo montre yon ranfòsman fòs ladwat yo nan Kongrè a. Konsa, Brezil prezante yon sitiyasyon kote pouvwa egzekitif la rete nan men yon lidè lagoch, pandan rapò fòs palmantè yo kapab limite kapasite li pou aplike kèk politik. Reyalite sa a montre poukisa yon kat ki klase peyi yo sèlman dapre ideyoloji prezidan yo pa sifi pou konprann distribisyon pouvwa politik la.
Yon lòt dimansyon enpòtan se relasyon ant nouvo konfigirasyon politik la ak Etazini. Retou Donald Trump nan Mezon Blanch lan mete kestyon sekirite, migrasyon, komès ak rivalite avèk Lachin nan sant relasyon Washington ak Amerik Latin nan. Gen dirijan ki chèche relasyon ideyolojik pi sere avèk administrasyon ameriken an, pandan lòt yo privilejye yon diplomasi ki chèche konsève plis otonomi. Men li ta twò senp pou esplike tout viktwa ladwat yo sèlman atravè enfliyans Trump. Kriz ekonomik, ensekirite, mekontantman sosyal ak istwa politik chak peyi genyen pwòp enpòtans yo.
Nan kontèks sa a, kestyon MERCOSUR, BRICS ak relasyon avèk Lachin vin genyen yon dimansyon estratejik. Ajantin Milei a ak Brezil Lula a kapab defann vizyon diferan sou ekonomi ak diplomasi, men yo toujou pataje enterè komèsyal ak bezwen koperasyon rejyonal. Yon diferans ideyolojik pa otomatikman elimine enterè ekonomik ant de peyi. Okontrè, li kapab rann negosyasyon yo pi konplike. Se menm lojik la ki parèt nan kestyon entegrasyon rejyonal, kote gouvènman yo dwe konpoze avèk enterè nasyonal, angajman entènasyonal ak presyon politik entèn yo.
Men pi gwo kestyon pou lavni rejyon an se petèt pa konnen si ladwat ap ranplase lagoch, oswa si lagoch ap reprann espas li. Se konnen si altènans politik yo kapab pwodwi chanjman dirab nan lavi popilasyon yo. Paske yon rejyon kapab chanje prezidan, pati ak koulè ideyolojik san li pa nesesèman rezoud pwoblèm estriktirèl li yo. Inegalite sosyal, depandans ekonomik, feblès sèvis piblik, ensekirite, koripsyon ak difikilte pou konsolide enstitisyon demokratik yo pa disparèt otomatikman avèk yon viktwa elektoral.
Se poutèt sa kat politik Amerik disid la dwe sèvi kòm yon pwen depa pou refleksyon, pa kòm yon konklizyon definitif. Li montre yon pwogresyon enpòtan fòs ladwat yo nan plizyè peyi, men li montre tou rezistans lòt tradisyon politik yo ak divèsite eksperyans nasyonal yo. Pi lwen pase opozisyon ant ble ak wouj, rejyon an ap travèse yon peryòd kote kestyon sou wòl Leta, sekirite, souverènte ekonomik, jistis sosyal ak kalite demokrasi a ap redefini konpetisyon politik la.
Finalman, vrè kestyon an pa sèlman konnen ki koulè politik ki domine Amerik disid la, men ki kalite Leta, ki modèl devlopman ak ki relasyon ant pouvwa ak sitwayen nouvo konfigirasyon sa a ap pwodwi. Paske yon kat kapab chanje koulè apre chak eleksyon, men se rezilta gouvènans yo ki montre si chanjman politik la rive transfòme reyalite sosyal la.