ÉDITORYAL SANTRAL — Lendi 21 Septanm 2026| 00582
Ekri pa Jean Launy AVRIL
Gen moman nan lavi yon nasyon kote kestyon souverènte a pa bezwen gwo diskou diplomatik pou l poze; yon sèl imaj sifi. Dimanch 20 septanm 2026 la, Joseph Félix Badio ansanm ak 17 ansyen militè kolonbyen ki te nan prizon ann Ayiti nan kad dosye asasina Prezidan Jovenel Moïse la te transfere Ozetazini nan yon avyon militè ameriken. Men gen yon presizyon ki enpòtan anpil, paske kritik nou an dwe chita sou sa nou kapab verifye: se pa vre Leta ayisyen pa t okouran ditou. Ministè Jistis ayisyen an te otorize remiz moun sa yo, sou enstriksyon gouvènman an ak sou demann otorite ameriken yo. Otorite ameriken yo, bò kote pa yo, konfime 18 moun yo te transfere pou parèt devan tribinal federal nan Sid Florid. Men se jisteman la kestyon politik, jidisyè ak istorik la vin pi lou: kijan yon peyi rive bay yon lòt peyi moun ki te nan sant pwòp ankèt li sou asasina pwòp prezidan li, pandan pwòp lajistis li poko rive fè yon sèl gwo pwosè sou fond dosye a? Nou pa devan yon ti dosye kriminèl òdinè. Nou devan asasina yon chèf Leta sou tè ayisyen, nan rezidans li, nan nuit 6 pou rive 7 jiyè 2021. Lè moun ki te anba men lajistis ayisyen pou krim sa a pran direksyon yon lòt jiridiksyon, se pa sèlman prizonye k ap chanje prizon: se yon pati nan sant gravite dosye a ki deplase tou.
Nou dwe klè sou yon lòt bagay. Nou pa kapab ekri kòm yon reyalite deja etabli ke tout 17 Kolonbyen sa yo se moun ki te touye Prezidan an, paske se jistis ki dwe etabli responsabilite endividyèl chak akize. Men sa ki pa diskite, se ke yo te arete, mete anba akizasyon epi kenbe ann Ayiti nan kad ankèt sou asasina a; Joseph Félix Badio, li menm, prezante nan ankèt la kòm yon figi santral nan dosye a. AP rapòte tou ke ankèt ak pwosedi ann Ayiti te sibi reta, menas kont jij ak konsekans kontwòl gang sou enfrastrikti jidisyè yo. Sa vle di moun sa yo te kapab reprezante sous enfòmasyon enpòtan pou konprann chèn evènman an: kiyès ki te rekrite kiyès, kiyès ki te finanse kisa, kiyès ki te bay enstriksyon, ki relasyon ki te genyen ant aktè lokal ak aktè ki te lòt bò dlo, epi sitou kijan yon operasyon konsa te rive travèse tout baryè sekirite pou fini nan chanm yon prezidan. Lè ou retire pyès enpòtan nan yon echikye anvan jwèt la fini, ou dwe eksplike pèp la kijan jwèt la pral kontinye. Se pa ase pou di koperasyon entènasyonal. Fòk sitwayen an konnen ki garanti konkrè Ayiti genyen pou prèv, temwayaj ak enfòmasyon ki pral soti nan pwosè ameriken yo retounen sèvi ankèt ayisyen an tou.
Se la gwo paradòks la ye. Krim lan fèt ann Ayiti, viktim prensipal la se Prezidan Ayiti, sèn krim lan se Ayiti, yon pati nan akize yo te nan prizon Ayiti, lajistis ayisyen te deja mete men sou dosye a; men senk ane apre, gwo pyès yo pran avyon pou ale chèche jijman lòt bò dlo. Otorite ameriken yo gen pwòp baz jiridiksyon yo: pwokirè federal yo soutni yon pati nan konplo a te prepare ak finanse nan Sid Florid, e Depatman Jistis ameriken an di 30 moun deja anba akizasyon nan ankèt federal la. Men sa pa efase kestyon Ayiti a. Okontrè, sa rann li pi grav. Èske yon asasina prezidansyèl ayisyen pral fini avèk yon verite jidisyè sitou konstwi nan Miami? Èske fanmi viktim yo ak pèp ayisyen an pral oblije tann dokiman tribinal ameriken pou konnen sa pwòp sistèm jidisyè yo pa t rive etabli lakay yo? Yon peyi kapab resevwa asistans entènasyonal san li pa abandone souverènte jidisyè li; men koperasyon pa dwe tounen yon bèl mo nou mete sou feblès enstitisyonèl pou nou pa oblije gade l nan je.
E gen yon kestyon ki pi fon toujou. Plizyè moun ki te deja anba pouswit Ozetazini nan dosye a te jwenn jijman oswa kondanasyon, pandan lòt pwosedi toujou ap kontinye. Reuters rapòte ke kat gason nan Florid te kondane nan mwa me 2026 pou wòl yo nan rekritman ak ekipman moun ki te patisipe nan operasyon an, epi otorite ameriken yo di ankèt yo poko fini. Sa montre yon bagay ki ta dwe fè nou wont plis pase li ta dwe fè nou bat bravo pou yon lòt peyi: yon sistèm etranje ap rive avanse sou yon krim ki te fèt lakay nou pandan sistèm pa nou an toujou ap chèche souf li. Se tankou dife pran nan kay nou, nou gen bokit la nan men nou, men se vwazen an ki antre pou mennen ankèt sou kiyès ki limen alimèt la. Lè sa rive, kestyon an pa sèlman si vwazen an gen dwa ede. K kestyon an se poukisa nou menm nou pa t rive mete kay nou nan kondisyon pou fè travay la. E chak fwa repons lan se ensekirite, feblès enstitisyon, menas sou jij oswa mank mwayen, nou dwe sonje bagay sa yo pa tonbe soti nan syèl; yo se rezilta yon Leta nou kite dekonpoze pandan plizyè dizèn lane.
Men se la nou dwe rive nan kestyon ki pi sansib la san nou pa tonbe nan pyèj akizasyon san prèv. Gen anpil sispisyon, anpil teyori ak anpil pawòl ki sikile depi asasina Jovenel Moïse la. Nou konprann poukisa transfè sa a kapab alimante dout. Men nou pa bezwen envante yon konplo pou mande limyè sou yon dosye ki deja chaje ak zòn lonbraj. Si gen manipilasyon, se prèv ki dwe montre li. Si gen moun pwisan ki te finanse, fasilite oswa kouvri operasyon an, se ankèt ki dwe idantifye yo. Pwokirè federal ameriken an deklare travay yo pap fini ak moun ki planifye oswa egzekite asasina a, e yo pral swiv prèv yo rive jwenn moun ki te finanse, fasilite oswa sipòte krim lan. Se egzakteman menm egzijans nou dwe genyen pou lajistis ayisyen: pa rete sèlman sou moun ki te pote zam, moun ki te kondi machin, moun ki te fè lojistik oswa moun ki te antre nan rezidans lan. Yon asasina prezidansyèl pa sèlman gen men; li kapab gen tèt, pòch, telefòn, koneksyon ak enterè. Jistis la dwe monte tout nechèl la, nenpòt kote prèv la mennen.
Se poutèt sa kritik nou an pa dwe senpleman “Ameriken vin pran moun nou yo”. Sa ta twò fasil, e sa ta kache responsabilite pa nou. Vrè eskandal lan se ke senk ane apre asasina yon Prezidan Repiblik, sistèm jidisyè ayisyen an poko rive pwodwi yon pwosè ki kapab mete tout pyès prensipal dosye a sou menm tab devan pèp ayisyen an. Gouvènman an di transfè a fèt pou fasilite jijman epi ede etabli reyalite ak responsabilite yo. Trè byen. Men apre deklarasyon sa a dwe vini garanti. Ki mekanis koperasyon ki prevwa pou jij ayisyen jwenn aksè ak deklarasyon akize yo? Ki sa k ap rive ak dosye ki deja konstwi ann Ayiti? Èske pwosedi ameriken yo pral pèmèt fanmi viktim yo ak lajistis ayisyen jwenn tout enfòmasyon ki konsène aktè ann Ayiti? Èske transfè a fèmen pwosedi lokal kont moun sa yo oswa li sèlman deplase jijman yo? Sa yo se kestyon yon gouvènman serye dwe eksplike piblikman, paske transparans pa yon favè lè sa konsène asasina yon chèf Leta.
Nou rive konsa devan yon imaj ki ta dwe antre nan memwa politik peyi a: yon avyon militè etranje ki dekole ak moun lajistis ayisyen te kenbe nan youn nan pi gwo dosye kriminèl nan listwa resan nou. Nou pa konnen jodi a ki verite tout pwosè sa yo pral revele, e nou pa dwe ekri vèdik la anvan jij yo. Men nou konnen yon bagay: Ayiti pa kapab kontinye ekspòte gwo dosye li yo ansanm ak espwa li pou jwenn jistis. Si chak fwa yon krim depase kapasite enstitisyon nou yo, nou oblije voye akize yo lòt bò dlo pou chèche yon tribinal ki kapab rive jouk nan bout, nou dwe sispann sèlman mande kiyès ki touye Jovenel Moïse epi kòmanse poze yon lòt kestyon ki egalman terib: kiyès ki touye kapasite Leta ayisyen pou rann jistis? Paske yon Repiblik ki pa kapab jije krim ki fèt nan pwòp kay li ap toujou viv ak pòt li mwatye ouvè pou lòt moun antre regle sa li pa rive regle. E nan dosye Jovenel Moïse la, nou pa bezwen plis fènwa, plis rimè, ni plis mistè. Nou bezwen tout verite a, tout chèn responsabilite a, tout non prèv yo kapab etabli — kit non sa yo piti, kit yo gwo, kit yo ann Ayiti, kit yo lòt bò dlo. Jistis pa dwe gen paspò; men Ayiti dwe gen yon lajistis.
Jean Launy AVRIL
Editoryalis — Centre à la Une
Nou se Centre à la UNE