ÉDITORYAL | Madi 3 Novanm 2026
Pa Jean Launy AVRIL, Editoryalis
Nan yon peyi kote ensekirite ap kraze lavi sitwayen yo, non komisè gouvènman Jean Ernest Muscadin vin pran yon plas espesyal nan deba piblik la. Pandan plizyè ane, pozisyon li kont gang ame yo nan jiridiksyon Miragwàn fè anpil moun wè li kòm yon responsab ki refize aksepte dominasyon gwoup kriminèl yo. Deklarasyon li fè sou depatman Nip la kòm yon « simityè pou gang » vin tounen youn nan ekspresyon ki make imaj piblik li. Men gen yon diferans fondamantal ant egzèse otorite lajistis nan yon jiridiksyon ak dirije yon Repiblik. Yon peyi pa kapab rezime nan batay kont gang sèlman, menm jan yon pwojè prezidansyèl pa kapab chita sèlman sou popilarite yon responsab genyen nan yon moman kriz. Dirije Ayiti mande yon vizyon sou sekirite, jistis, edikasyon, ekonomi, agrikilti, diplomasi ak fonksyònman enstitisyon yo. Se poutèt sa, depi non Muscadin antre nan diskisyon sou prezidans lan, kestyon an pa dwe sèlman konnen si li kapab konbat gang, men si li genyen yon pwojè politik ki kapab reponn ak tout dimansyon kriz ayisyen an. Paske yon nonm kapab fè anpil bri nan batay kont ensekirite san sa pa otomatikman bay repons sou fason li pral òganize Leta, garanti dwa sitwayen yo epi dirije yon sosyete ki bezwen plis pase otorite pou li reprann souf.
Men se yon lòt deklarasyon yo atribiye Muscadin, pandan yon entèvyou ak jounalis Garry Pierre-Paul Charles, ki soulve kestyon ki pi pwofon sou relasyon ant pouvwa politik ak pouvwa ekonomik ann Ayiti. Dapre pawòl ou rapòte yo, Muscadin ta fè konnen plis pase 90 % sektè prive a soutni pwojè prezidansyèl li. Yon deklarasyon konsa, si li konfime, merite yon eksplikasyon piblik. Ki sektè prive l ap pale a? Èske se ti machann yo, antreprenè pwovens yo, pwodiktè agrikòl yo, oswa gwo gwoup ekonomik ki genyen enfliyans sou desizyon Leta? Sou ki baz li rive nan pousantaj 90 % sa a? Epi ki nati sipò sa a? Paske gen yon diferans ant yon antreprenè ki soutni yon pwojè politik paske li kwè nan devlopman peyi a ak yon gwoup ekonomik ki ta vle sèvi ak finansman politik pou jwenn avantaj apre eleksyon. Sektè prive a pa yon sèl blòk, menm jan sipò ekonomik pa otomatikman vle di koripsyon. Men listwa politik Ayiti egzije pou kestyon sou finansman kanpay, konfli enterè ak endepandans desizyon piblik yo jwenn repons klè. Yon kandida kapab resevwa sipò antreprenè san li pa pèdi endepandans li. Sa ki enpòtan, se konnen ki garanti transparans li bay, ki angajman li pran epi kijan li pral anpeche enterè patikilye domine enterè kolektif la. Paske yon prezidan pa dwe antre nan Palè Nasyonal ak yon dèt politik li pral oblije fè pèp la peye.
Se la kandidati Muscadin nan ouvri yon deba ki merite plis pase admirasyon oswa kritik pèsonèl. Yon responsab lajistis ki vin antre nan politik dwe kapab eksplike kijan li konprann separasyon pouvwa yo, respè pwosedi legal yo, dwa fondamantal sitwayen yo ak relasyon ant Leta ak aktè ekonomik yo. Kesyon sou recevabilite dosye kandidati li a ajoute yon lòt dimansyon nan deba a, paske plizyè medya rapòte dezakò sou dokiman administratif li te prezante yo, san yon desizyon definitif ki klè nan sous mwen konsilte yo. Yon peyi pa kapab mande kandida li yo respekte lalwa demen si li pa egzije menm respè sa jodi a. Muscadin gen dwa prezante pwojè li nan limit kondisyon legal yo, menm jan sosyete a gen dwa egzamine deklarasyon li yo, mande prèv epi kestyonnen relasyon li ak moun ki soutni li yo. Batay kont gang kapab fè pati yon pwojè prezidansyèl, men li pa kapab ranplase tout pwojè a. Kesyon an pa sèlman konnen si Muscadin kapab fè gang pè, men si li kapab prezante yon vizyon kote okenn sitwayen pa bezwen pè gang, abi pouvwa oswa enfliyans lajan sou Leta. Paske yon peyi pa bezwen sèlman yon otorite ki kapab fè respekte lalwa; li bezwen enstitisyon ki kapab fè lalwa respekte menm lè moun ki gen pouvwa a pa la ankò. E si Muscadin vle pase soti nan wòl komisè gouvènman pou rive nan responsabilite prezidan Repiblik la, se sou kestyon sa yo deba piblik la dwe konsantre. Yon peyi pa dwe chanje mèt pouvwa a sèlman; li dwe egzije pou fason pouvwa a fonksyone chanje tou.
Jean Launy AVRIL
Editoryalis, Centre à la UNE
Nou se Centre à la UNE