ANALIZ POLITIK
Pa Jean Launy AVRIL
Nan politik, yon ansyen pouvwa pa toujou retounen paske popilasyon an bliye sa li te fè. Pafwa li retounen paske sa ki vini apre li pa rive pwouve li kapab fè miyò. Se nan sans sa a mwen pa ta sezi si Michel Joseph Martelly ta chèche yon lòt espas nan pwochen konpetisyon politik ayisyèn nan, swa dirèkteman, swa atravè yon kandida, yon pati oswa yon alyans. Jiskaprezan, pa gen baz solid pou prezante yon kandidati prezidansyèl Martelly kòm yon reyalite etabli. Men ansyen prezidan an, ki te dirije peyi a soti 2011 rive 2016, retounen ann Ayiti 15 jiyè 2026, kote patizan ak ansyen kolaboratè te resevwa li. Retou sa a te fèt pandan pwosesis elektoral la ap avanse, menm si rezon ofisyèl yon eventual kandidati pa te anonse.
Men kestyon ki enterese m nan pa sèlman Martelly. Se sistèm politik ayisyen an ki enterese m. Paske pou konprann poukisa yon ansyen dirijan kapab retounen sou sèn politik la apre anpil kritik, fòk nou analize sa ki fèt pandan absans li. Michel Martelly te rive sou pouvwa an 2011 kòm yon figi ki te soti deyò politik tradisyonèl la, avèk yon imaj atis popilè, yon diskou rupture ak yon kapasite mobilizasyon ki te diferan ak politisyen klasik yo. Prezidans li te lakòz anpil polemik sou gouvènans, konpòtman piblik, jesyon Leta ak rapò pouvwa a ak enstitisyon yo. Apre li, Jovenel Moïse, kandida PHTK li te soutni kòm siksesè politik li, rive prezidan. Peryòd Jovenel la vin antre nan yon gwo sik mobilizasyon, opozisyon, kriz enstitisyonèl ak manifestasyon ki te kontribye nan paralizi peyi a pandan plizyè moman.
Pandan tout ane sa yo, yon gwo pati nan opozisyon politik la te prezante depa pouvwa PHTK a kòm yon kondisyon pou peyi a pran yon lòt direksyon. Manifestasyon, peyi lòk, negosyasyon politik, apèl pou demisyon ak diferan pwojè tranzisyon te vin pran yon gwo plas nan lavi politik la. Men kestyon listwa ap poze aktè sa yo jodi a senp: apre tout batay sa yo, ki rezilta sistèm ki vin apre a bay?
Tranzisyon an te dwe yon pasaj. Nan definisyon nòmal li, yon tranzisyon pa yon rejim politik pèmanan. Li se yon pon ant yon kriz ak retou nan yon lòd konstitisyonèl ki pi estab. Men ann Ayiti, tranzisyon an vin prèske tounen yon mekanis politik an li menm. Chak fwa sistèm elektoral la kraze, yon nouvo espas negosyasyon ouvri. Aktè ki pafwa pa kapab mezire fòs yo nan eleksyon jwenn plas nan tab negosyasyon. Akò ranplase bilten vòt. Reprezantasyon ranplase eleksyon. Konpwomi ant elit politik ranplase manda popilè. Epi tranzisyon ki te dwe prepare demokrasi a kòmanse pwodwi pwòp enterè, pwòp pozisyon ak pwòp lit pou pouvwa pa li.
Se poutèt sa li enpòtan pou nou gade kiyès ki te kritike ansyen sistèm nan, men sitou kisa yo fè lè yo jwenn espas pou enfliyanse sistèm ki vini apre a. Li pa sifi pou yon opozisyon montre yon gouvènman echwe. Li dwe kapab montre tou li genyen yon lòt pwojè, yon lòt metòd ak kapasite pou pwodwi lòt rezilta. Sinon, avèk tan, memwa politik popilasyon an kòmanse fè konparezon. Se pa paske ansyen pouvwa a vin pi bon. Se paske nouvo eksperyans lan kapab fè ansyen echèk yo parèt mwens eksepsyonèl.
Se youn nan pi gwo danje pou tout mouvman politik ki bati lejitimite yo sèlman sou opozisyon. Lè objektif prensipal la se « retire X », jou X pa la ankò, kestyon ki vin apre a se: kisa nou mete nan plas li? Se kestyon sa a ki pi difisil. Manifeste kapab yon zouti demokratik lejitim. Opoze yon pouvwa kapab nesesè. Denonse abi kapab yon obligasyon sitwayen. Men opozisyon pa menm bagay ak gouvènans. Kapasite pou mobilize moun nan lari pa otomatikman kapasite pou dirije yon administrasyon, garanti sekirite, pwodwi politik piblik, òganize eleksyon, fè ekonomi an mache oswa rebati enstitisyon.
Se la Martelly kapab jwenn yon nouvo espas politik, si li ta deside chèche youn. Li pa bezwen menm konvenk tout moun prezidans li te bon. Li ta sèlman bezwen poze yon kestyon konparatif: depi mwen kite pouvwa a, èske peyi a amelyore? Se yon kestyon politik ki kapab gen fòs menm lè li pa efase okenn kritik sou pwòp bilan li.
Men kestyon sa a dwe egzamine avèk anpil prekosyon. Lefètke sa ki vini apre yon gouvènman pa bay bon rezilta pa lave bilan gouvènman ki te vini anvan an. Echèk yon tranzisyon pa transfòme otomatikman yon ansyen prezidan an bon prezidan. De peryòd yo dwe evalye separeman sou rezilta yo, desizyon yo ak responsabilite yo. Politik pa dwe fonksyone tankou yon tribinal kote yon echèk anile yon lòt echèk.
Nan ka Martelly a, gen yon lòt reyalite ki pa kapab retire nan analiz la. Li toujou anba sanksyon entènasyonal. Kanada toujou mete Michel Joseph Martelly sou lis moun ki sibi mezi espesyal li yo konsènan Ayiti. Etazini te sanksyone li an out 2024 sou baz akizasyon ofisyèl ki gen rapò ak trafik dwòg ak aktivite ki, dapre Depatman Trezò ameriken an, te kontribye nan destabilizasyon peyi a. Sa yo se mezi administratif entènasyonal ak akizasyon otorite sa yo, se pa menm bagay ak yon kondanasyon penal yon tribinal ayisyen. Men politikman ak diplomatikman, yo reprezante yon faktè enpòtan nan nenpòt analiz sou yon posib retou li.
Genyen tou kestyon machin politik la. Sous ki te rapòte retou Martelly an jiyè te note PHTK pa t pami pati ki te otorize pou prezante kandida nan etap sa a nan pwosesis elektoral la. Sa pa pèmèt nou konkli sou tout fòm patisipasyon politik posib Martelly oswa alye li yo, men li montre yon eventual retou elektoral ta gen obstak òganizasyonèl ak legal pou li travèse.
An menm tan, pwosesis elektoral la pa rete yon senp deklarasyon ankò. CEP te fè konnen 21 septanm 2026 ke operasyon enskripsyon elektè yo ap kontinye nan tout peyi a, avèk 1 285 Sant Enskripsyon ak Vòt ki operasyonèl. Sa vle di kestyon eleksyon an ap deplase piti piti soti nan diskou politik pou antre nan preparasyon teknik, menm si kestyon sekirite, patisipasyon ak kredibilite rete santral.
Se poutèt sa pwochen eleksyon an kapab pote yon paradòks. Aktè politik ki te pase plizyè ane ap mande pou kraze sistèm Martelly-PHTK a kapab jwenn tèt yo devan ansyen figi sistèm sa a oswa moun ki soti nan mouvman li an ankò. Si sa rive, li pap nesesèman paske sosyete a bliye. Li kapab tou paske tranzisyon an pa pwodwi yon altènativ ki ase solid pou fè ansyen aktè yo politikman initil.
Se yon lwa ki souvan parèt nan politik: vid pa dire lontan. Lè yon mouvman retire yon sistèm san li pa konstwi yon lòt sistèm ki pi kredib, ansyen sistèm nan kapab retounen sou yon lòt fòm. Lè yon opozisyon kraze lejitimite yon pouvwa san li pa bati pwòp lejitimite li atravè rezilta, li kite pòt la ouvè pou moun li te konbat yo retounen di: « Nou te avèti nou. »
Sa pa vle di popilasyon an dwe chwazi Martelly. Sa pa vle di li pa dwe chwazi li nonplis. Se elektè yo ki dwe evalye kandida ak bilan yo. Men sa vle di klas politik ayisyèn nan dwe konprann yon prensip: memwa elektoral pa fonksyone sèlman sou sa yon ansyen dirijan te fè. Li fonksyone tou sou konparezon ant sa li te fè ak sa moun ki vini apre li fè.
Si yon sitwayen te kritike ensekirite anba Martelly epi li wè ensekirite a vin pi grav apre li, li pral konpare. Si li te kritike ekonomi an epi kondisyon lavi li vin pi difisil, li pral konpare. Si li te kritike feblès enstitisyon yo epi enstitisyon yo vin pi fèb toujou, li pral konpare. Konparezon sa yo pa pwouve ansyen pouvwa a te bon. Yo montre sèlman kijan echèk nouvo sistèm yo kapab revalorize politikman yon ansyen sistèm.
Se la responsabilite jenerasyon politik ki te reklame tranzisyon an vin lou. Tranzisyon pa kapab yon rekonpans pou moun ki te nan opozisyon. Li pa dwe yon espas pou distribye pòs, fè alyans epi tann pwochen negosyasyon. Yon tranzisyon dwe mezire sou sa li remèt peyi a: sekirite, enstitisyon, règ jwèt elektoral, administrasyon ki fonksyone ak kondisyon pou remèt pouvwa a bay moun ki eli.
Si apre plizyè ane tranzisyon sitwayen an toujou ap mande menm kestyon sou sekirite, menm kestyon sou enstitisyon, menm kestyon sou eleksyon, menm kestyon sou koripsyon ak menm kestyon sou avni peyi a, lè sa a opozisyon yè a pa kapab kontinye viv sèlman sou bilan ansyen pouvwa a. Li dwe prezante pwòp bilan pa li.
Se poutèt sa mwen pa ta sezi si non Michel Martelly kontinye sikile nan diskisyon sou pwochen etap politik la. Pa paske listwa ta efase tout sa ki te pase pandan prezidans li. Pa paske akizasyon ak sanksyon ki peze sou li ta disparèt. Pa paske li ta deja anonse yon kandidati. Men paske politik gen yon règ mechan: lè moun ki pwomèt pou fè miyò pa rive demontre diferans lan, yo rann retou moun yo te konbat yo posib.
Apre Martelly, apre Jovenel Moïse, apre manifestasyon, apre kriz, apre akò, apre konsèy, apre gouvènman pwovizwa ak tranzisyon, kestyon elektè ayisyen an gen dwa poze tout moun se: kiyès ki fè miyò? Ki enstitisyon nou ranfòse? Ki sekirite nou retabli? Ki ekonomi nou relanse? Ki demokrasi nou rebati? Ki rezilta nou kapab montre?
Si repons yo pa klè, nou pa dwe sezi lè ansyen figi politik yo retounen frape pòt la.
Paske nan demokrasi, pi bon fason pou anpeche yon ansyen pouvwa retounen se pa pase tout lavi ap pale kont li. Se bati yon bagay ki pi bon pase li.