ÉDITORYAL— Lendi 05 Oktòb 2026 | N°00589
Pa Jean Launy AVRIL — Editoryalis
Brezil leve maten 5 oktòb la devan yon reyalite politik ki depase fwontyè li. Premye tou eleksyon prezidansyèl 4 oktòb la voye Flávio Bolsonaro, senatè epi pitit ansyen prezidan Jair Bolsonaro, nan premye pozisyon ak 47,03 % vòt valab yo, devan prezidan sòtan Luiz Inácio Lula da Silva, ki jwenn 45,16 %. De mesye yo pral rankontre ankò nan dezyèm tou 25 oktòb la. Diferans lan pa laj, batay la poko fini, e pèsonn pa kapab seryezman ekri rezilta final la davans. Men premye tou sa deja voye yon mesaj fò: mouvman politik ki soti nan eritaj bolsonaris la pa disparèt ak depa Jair Bolsonaro sou pouvwa a. Okontrè, li montre li toujou genyen yon baz elektoral enpòtan nan pi gwo peyi Amerik Latin nan. Se la kestyon an vin pi laj pase non Lula oswa Bolsonaro: kisa k ap pase nan demokrasi nou yo pou diskou dwa radikal yo kontinye jwenn yon tè konsa pou yo plante rasin? Lè prèske mwatye elektora yon gwo demokrasi pran yon direksyon politik, analis la pa dwe sèlman sezi; li dwe chèche konprann tè sosyal, ekonomik ak politik ki fè grenn nan leve.
Nou dwe pran prekosyon pou nou pa tonbe nan fasilite ki ta fè nou di tout moun ki vote adwat se moun ki kont demokrasi, menm jan li ta twò senp pou nou prezante tout politik pwogresis kòm solisyon otomatik pou klas popilè yo. Politik mande plis pwofondè pase etikèt. Kanpay brezilyen an te make anpil pa kestyon pri lavi, ensekirite ak koripsyon, pandan gouvènman Lula a te kapab mete devan amelyorasyon nan kèk endikatè sosyal tankou chomaj ak inegalite. Se kontradiksyon sa ki enteresan: yon gouvènman kapab montre estatistik ki amelyore pandan yon pati nan popilasyon an toujou santi lavi chak jou pa mache nan menm direksyon an. Lè frijidè moun, lwaye yo, travay yo, sekirite yo ak avni pitit yo pa rakonte menm istwa ak diskou ofisyèl la, se nan espas sa lòt fòs politik antre. Kòlè se yon tè politik ki fètil anpil; nenpòt moun ki rive bay li yon non, yon responsab ak yon pwomès kapab rekòlte ladan l. Se poutèt sa monte dwa radikal la pa dwe sèlman sèvi pou pwogresis yo rele danje; li dwe fòse yo mande ki kote yo menm pèdi kontak ak kèk moun yo toujou di yo reprezante.
Tradisyon pwogresis la istorikman mete anpil enpòtans sou travay, pwoteksyon sosyal, redistribisyon, sèvis piblik ak rediksyon inegalite. Men okenn fanmi politik pa genyen yon kontra etènèl ak pèp la. Yon etikèt pa ranplase rezilta. Lè yon travayè santi pouvwa acha li ap bese, lè yon fanmi pè soti nan lari, lè yon jèn pa wè mobilite sosyal, oswa lè sitwayen an santi enstitisyon yo pa tande li, li kapab chèche lòt repons, menm nan mouvman ki pwopoze solisyon trè diferan ak sa li te konn vote anvan. Se youn nan gwo leson Brezil la bay jodi a: si fòs pwogresis yo vle kontinye reprezante klas popilè yo, yo pa kapab sèlman pale nan non moun sa yo; yo dwe kontinye pwouve nan lavi konkrè yo poukisa pwojè yo itil. Lè politik sosyal pa rive tounen sekirite ekonomik, travay diy, sèvis piblik ki mache ak espwa pou demen, vid la pa rete vid lontan. Politik gen menm règ ak lanati: kote yon fòs kite espas, yon lòt ap chèche okipe l.
Men kestyon an pa brezilyen sèlman. Reuters te deja dekri ane elektoral 2026 la kòm yon moman kote plizyè rezilta nan Amerik Latin nan montre yon deplasman adwat, pandan diferan demokrasi atravè mond lan ap fè fas ak presyon ekonomik, mekontantman sosyal ak gwo polarizasyon politik. Sa pa vle di tout mouvman konsèvatè se ekstrèm dwat, ni tout peyi ap suiv menm chemen an; mete tout bagay nan menm sak la ta fè nou pèdi presizyon analiz la. Men li rezonab pou nou obsève yon tandans kote diskou sou lòd, sekirite, fwontyè, otorite, rediksyon Leta oswa rejè elit politik tradisyonèl yo jwenn plis odyans nan plizyè sosyete. Se la pwogresis yo ta fè yon erè si sèl repons yo se meprize elektè sa yo oswa konsidere yo kòm moun ki pa konprann enterè pa yo. Lè dè milyon moun chanje direksyon, premye devwa politik la se pa joure yo; se konprann kestyon yo ap poze a, menm lè nou pa dakò ak repons yo chwazi a.
Brezil gen yon pwa espesyal nan kestyon sa. Se pa sèlman yon gwo peyi Amerik Latin; li se yon aktè ekonomik ak diplomatik mondyal, yon manm BRICS, yon peyi santral nan kestyon Amazon, klima, agrikilti, enèji ak relasyon ant Sid mondyal la ak gwo pouvwa yo. Se poutèt sa eleksyon sa pa kapab rete yon senp konfwontasyon ant de non fanmi. Se de vizyon politik ki pral kontinye chèche konvenk elektora a jiska 25 oktòb. Rezilta premye tou a montre tou Bolsonaro rive pi wo pase sa anpil sondaj te prevwa, yon pèfòmans ki deja pwovoke reyaksyon sou mache finansye brezilyen yo. Men mache finansye pa vote pou tout sosyete a, menm jan pwogram sosyal poukont yo pa rezime tout bezwen yon peyi. Se sitwayen brezilyen yo ki pral tranche. Pou nou menm k ap obsève deyò, kestyon ki pi enteresan an se konprann ki kalite sosyete chak pwojè pwopoze, ki plas li bay travay, kapital, dwa, sekirite, enstitisyon demokratik ak moun ki pi vilnerab yo.
Se poutèt sa nou dwe evite de pyèj: premye a se panik, dezyèm nan se avègman. Pa gen okenn rezon pou deklare demokrasi brezilyen an fini paske yon kandida adwat rive premye nan premye tou; se jisteman demokrasi ki pèmèt diferan pwojè konfwonte devan elektè yo. Men li ta egalman ensousyan pou nou pa etidye transfòmasyon ideyolojik k ap fèt yo. Yon mouvman politik pa vin fò sèlman paske lidè li pale fò; li vin fò tou paske li jwenn yon fristrasyon sosyal pou l monte sou li. Se poutèt sa batay kont ekstremis, kèlkeswa kote li soti, pa kapab limite ak etikèt, slogan oswa endiyasyon moral. Li mande enstitisyon solid, rezilta ekonomik, jistis sosyal, sekirite, konfyans nan demokrasi ak sitwayen ki santi vwa yo gen valè. Lè demokrasi pa bay moun rezon pou kwè ladan l, moun ki pwomèt kraze tab la toujou jwenn moun ki pare pou koute yo.
Kidonk, 4 oktòb la pa fèmen liv Brezil la; li louvri yon chapit ki pi difisil. Flávio Bolsonaro gen avantaj premye tou a, Lula rete trè pre li, epi 25 oktòb se elektè brezilyen yo ki pral deside kiyès ki pran prezidans lan. Men kèlkeswa rezilta dezyèm tou a, premye tou a deja voye yon avètisman bay tout fanmi politik yo: pèp pa eritye okenn ideyoloji pou tout lavi. Lè yon pwojè pa reponn ak enkyetid sitwayen yo, yo kapab chèche yon lòt. Se poutèt sa kestyon ki dwe rete apre tout bri kanpay la se pa sèlman kiyès ki pral genyen Brezil? K kestyon ki pi fon an se: poukisa anpil sosyete ap chèche repons politik pi lwen adwat, e ki echèk ekonomik, sosyal ak demokratik ki prepare tè a pou mouvman sa yo grandi? Paske lè yon pyebwa ap pran anpil branch, li pa sifi pou nou gade fèy yo avèk laperèz; fòk nou fouye tè a pou konprann sa k ap nouri rasin yo.
Jean Launy AVRIL
Editoryalis — Centre à la Une
Nou se Centre à la UNE