ÉDITORYAL — Mèkredi 14 Oktòb 2026| 00591
Pa Jean Launy AVRIL — Editoryalis
Gen yon paradòks politik ki merite tout atansyon nou nan fason pouvwa ap egzèse ann Ayiti: eleksyon, ki ta dwe sèvi kòm pòt pou sòti nan tranzisyon, sanble tounen yon eskiz pou kenbe peyi a pi lontan toujou nan menm tranzisyon an. Chak fwa kestyon retou nan lòd konstitisyonèl la leve, se menm vokabilè a ki retounen tankou yon chante ki pèdi sans li tèlman yo repete l: kondisyon yo poko reyini, sekirite a poko garanti, enstitisyon yo poko pare, kalandriye a bezwen revize, konsansis la poko jwenn. Gen rezon serye ki kapab fè yon eleksyon difisil, sitou nan yon peyi kote ensekirite, deplasman popilasyon ak feblès enstitisyonèl yo reprezante gwo obstak. Men èske obstak sa yo dwe tounen yon pèmi san dat ekspirasyon pou moun kontinye egzèse pouvwa san manda elektoral? Depi kilè yon pon ki fèt pou travèse yon rivyè vin tounen yon rezidans kote moun enstale mèb yo, pann rido yo epi kòmanse viv tankou yo pa gen okenn lòt bò pou yo rive? Se la trajedi tranzisyon ayisyen an pran tout dimansyon li: sa ki te dwe yon pasaj eksepsyonèl sanble ap pran fòm yon sistèm gouvènans nòmal, kote pwovizwa a ap pran abitid dirab, kote ijans lan ap sèvi kòm langaj politik pèmanan, epi kote pwomès eleksyon an toujou parèt sou orizon an tankou yon miraj nan dezè. Pèp la ap mache pou rive jwenn li, men chak fwa li kwè li pwoche, orizon an deplase pi lwen. Yon demokrasi pa kapab viv sèlman ak pwomès demokrasi, menm jan yon moun ki swaf pa kapab viv ak foto yon sous dlo. Eleksyon pa dwe yon kawòt yo pann devan pèp la pou fè l kontinye mache sou menm wout san bout la.
Sa ki rann sitiyasyon an pi boulvèsan toujou, se kontradiksyon ant feblès lejitimite elektoral pouvwa a ak lajè espas politik li genyen pou l aji. Depi manda Konsèy Prezidansyèl Tranzisyon an te fini 7 fevriye 2026, pouvwa egzekitif la pase anba Konsèy Minis la, sou direksyon Premye Minis Alix Didier Fils-Aimé. Pandanstan, kalandriye ki te prevwa premye tou eleksyon yo pou 13 desanm 2026 la sibi yon nouvo ranvwa, san yon lòt dat definitif ki fikse. Se yon reyalite ki merite plis pase senp eksplikasyon teknik; li egzije yon deba nasyonal sou limit, responsabilite ak dire pouvwa tranzisyon an. Ki jan yon gouvènman ki pa soti dirèkteman nan vòt popilè kapab jwenn yon espas manèv politik konsa, pandan yon gouvènman eli ta dwe sibi kontwòl Palman, presyon opozisyon, jijman elektè yo ak obligasyon rann kont? Sa pa vle di pa gen kritik ni opozisyon kont pouvwa aktyèl la; men absans yon Palman eli retire youn nan pi gwo mekanis kontwòl demokratik yo. Se tankou yon chofè ki resevwa kle yon machin pou mennen pasaje yo nan yon destinasyon presi, men ki kontinye kondi chak fwa li anonse wout la bloke, san pasaje yo pa konnen konbyen gaz ki rete, ki lòt wout li chwazi, ni kilè vwayaj la ap fini. Pi grav toujou, lè opozisyon politik la fragmante, lè kèk aktè jwenn plas yo nan aranjman tranzisyon yo, epi lè lòt yo pa rive konstwi yon altènativ kredib, pwovizwa a kapab vin pi konfòtab pou moun ki egzèse pouvwa a pase yon manda elektoral ki genyen dat kòmansman, dat fen ak kontwòl enstitisyonèl. Men yon peyi pa kapab kontinye viv ak yon demokrasi ki toujou nan sal datant, pandan moun ki kenbe kle sal la ap deside poukont yo kilè pòt la dwe ouvri.
Se poutèt sa kestyon fondamantal la pa sèlman konnen kilè eleksyon ap fèt, men ki moun ki genyen enterè pou tranzisyon an fini, ki moun ki kapab benefisye lè li pwolonje, epi ki mekanis ki kapab anpeche eksepsyon an tounen règ? Nou pa kapab akize okenn responsab kòm moun k ap fè kriz la dire volontèman san prèv; men nou gen tout dwa egzije pou chak nouvo ranvwa akonpaye ak yon bilan klè sou sekirite, preparasyon elektoral, depans piblik, responsabilite enstitisyonèl ak mezi ki nesesè pou retounen nan lòd konstitisyonèl la. Paske si ensekirite anpeche eleksyon, kiyès ki dwe rann kont sou rezilta politik sekirite yo? Si enstitisyon yo pa pare, kiyès ki dwe esplike sa ki te fèt pou prepare yo? Si kalandriye yo kontinye kraze, poukisa pèp la ta dwe kontinye aksepte menm pwomès yo san yon evalyasyon serye? Yon tranzisyon san limit klè se tankou yon mont ki toujou ap fè tik-tak, men ki pa janm bay lè pou moun ki ap tann yo. Ayiti pa bezwen yon lòt jenerasyon responsab ki aprann viv nan eksepsyon pandan pèp la ap tann nòmalite. Li bezwen sekirite reyèl, enstitisyon ki kapab rann kont, yon pwosesis elektoral kredib ak yon otorite politik ki jwenn lejitimite li nan volonte sitwayen yo. Paske yon pon tranzisyon pa fèt pou moun bati palè sou li; li fèt pou yon pèp travèse. E lè moun ki responsab travèse a kòmanse twouve pon an pi konfòtab pase destinasyon an, se pa sèlman vwayaj la ki an danje, se avni demokrasi a menm ki riske rete prizonye sou pon an.
Jean Launy AVRIL
Editoryalis — Centre à la UNE
Nou se Centre à la UNE