KWONIK | Dimanch 21 septanm 2026 | N°00582
JEAN-JACQUES DESSALINES, PAPA NASYON AN, AP GRIYEN DAN SOU NOU: ÈSKE NOU FÈ TOUT BAGAY KONT VOLONTE LI?
Ekri pa Jean Launy AVRIL
20 septanm nan, nou komemore nesans Jean-Jacques Dessalines, moun nou rele avèk fyète Papa Nasyon an. Men si Dessalines se papa nasyon an toutbon vre, alò nou se eritye batay li. E chak eritye dwe rive yon jou kote li poze tèt li yon kestyon ki pa fasil: kisa nou fè ak sa yo te konfye nou an? Kisa nou fè ak endepandans lan? Kisa nou fè ak souverènte a? Kisa nou fè ak tè a? Kisa nou fè ak Leta a? Kisa nou fè ak diyite yon pèp ki te oblije pran zam, kraze sistèm esklavajis la epi bat youn nan gwo pouvwa militè epòk la pou li te kapab egziste kòm pèp lib? Se kestyon sa yo ki ta dwe akonpaye chak 20 septanm, paske komemore Dessalines san egzamine peyi nou konstwi apre li se riske transfòme memwa istorik la an yon senp seremoni. Dessalines fèt an 1758, li soti nan esklavaj, li vin youn nan prensipal chèf Revolisyon ayisyèn nan, epi li jwe yon wòl santral nan endepandans 1804 la anvan li vin premye chèf Leta peyi a.
Si Dessalines ta leve jodi a epi li ta mache nan peyi li te ede libere a, èske li ta rekonèt rèv endepandans li te defann nan? Se pa yon kestyon pou nou sèvi ak Dessalines tankou yon pwofèt ki te deja prevwa tout pwoblèm XXIe syèk la. Dessalines se te yon aktè politik nan pwòp epòk li, avèk kontradiksyon, limit ak chwa ki dwe analize nan kontèks istorik yo. Men gen kèk prensip ki klè nan pwojè politik ki te soti nan Revolisyon an: kraze dominasyon kolonyal la, anpeche retou esklavaj la, konsève endepandans teritwa a epi konstwi yon kominote politik ayisyèn ki pa ta retounen anba dominasyon ansyen mèt yo. Konstitisyon 1805 lan te deklare Ayiti kòm yon Leta lib, souveren ak endepandan de tout lòt pouvwa. Li te aboli esklavaj definitivman epi li te chèche efase ansyen distenksyon rasyal kolonyal yo nan konstriksyon idantite nasyonal la.
Men plis pase de syèk apre, souverènte rete youn nan mo nou pi renmen pwononse pandan kapasite peyi a pou egzèse souverènte sa a rete youn nan pi gwo kestyon nou. Nou renmen di Ayiti se premye Repiblik nwa endepandan, nou chante Dessalinienne, nou leve drapo a, nou site 1804, nou pale de Vertières, men yon nasyon pa viv sèlman avèk glwa pase li. Endepandans se pa yon meday yon jenerasyon genyen epi tout jenerasyon apre yo mete nan yon bwat. Endepandans mande kapasite pou yon peyi pran desizyon sou avni li, òganize teritwa li, pwoteje popilasyon li, pwodui yon pati enpòtan nan sa li bezwen, bati enstitisyon ki fonksyone epi negosye avèk lòt peyi san li pa abandone enterè fondamantal li. Se la kestyon an vin pi douloure: èske nou eritye 1804 sèlman nan diskou, oswa nou eritye obligasyon 1804 la tou?
Dessalines te goumen pou yon teritwa ki pa t dwe retounen anba dominasyon etranje. Jodi a, souverènte pa egzèse menm jan ak nan 1804. Mond lan fonksyone atravè entèdepandans, diplomasi, òganizasyon entènasyonal, komès ak koperasyon. Okenn peyi serye pa viv izole. Se poutèt sa defann souverènte pa vle di rejte tout koperasyon entènasyonal. Men gen yon diferans ant koperasyon ak depandans. Gen yon diferans ant resevwa asistans epi pa kapab fonksyone san asistans. Gen yon diferans ant negosye ak patnè entènasyonal epi tann aktè ekstèn rezoud pwoblèm politik nou pa rive rezoud ant nou menm. Se nan diferans sa a nou ta dwe mezire distans ki genyen ant lespri endepandans lan ak reyalite nou an.
Si Papa Nasyon an ta griyen dan sou nou jodi a, petèt se paske peyi li te goumen pou mete anba otorite yon Leta ayisyen pa rive garanti menm prezans Leta a sou tout teritwa li. Lè yon sitwayen pa kapab sikile lib nan pwòp peyi li, lè yon fanmi oblije kite kay li akoz vyolans, lè yon antreprenè oblije abandone aktivite li, lè yon timoun pa kapab ale lekòl paske zòn li vin twò danjere, souverènte a sispann yon konsèp abstrè. Li antre dirèkteman nan lavi chak jou. Yon Leta pa souveren sèlman paske drapo li ap flote devan yon palè. Souverènte mezire tou nan kapasite Leta a pou garanti lalwa, sekirite ak sèvis piblik sou teritwa li.
Li ta kapab griyen dan sou nou tou devan fason kestyon tè, pwodiksyon ak richès peyi a kontinye poze. Pwojè Dessalines lan pa t yon demokrasi sosyal modèn, e li enpòtan pou nou pa envante yon Dessalines selon bezwen politik jodi a. Rejim li te kenbe yon sistèm plantasyon ki te trè sevè pou travayè agrikòl yo, yon aspè listwa a pa dwe kache. Men kestyon endepandans ekonomik la te deja fondamantal pou nouvo Leta a. Jodi a, plis pase de syèk apre, nou toujou ap poze kestyon sou pwodiksyon nasyonal, agrikilti, aksè ak tè, kapasite endistriyèl, travay ak depandans ekonomik. Yon peyi ki pa pwodwi ase, ki pa kreye ase travay epi ki wè yon gwo pati nan fòs jèn li yo ap chèche avni lòt kote ap toujou gen difikilte pou transfòme souverènte legal li an souverènte reyèl.
Dessalines ta kapab griyen dan sou nou devan divizyon nou yo tou. Paske youn nan pi gwo trajedi listwa politik ayisyèn nan se kapasite nou genyen pou nou fè ewo nasyonal yo tounen pwopriyete kan politik. Chak gwoup envoke Dessalines lè sa itil li. Chak ideoloji chèche jwenn pwòp Dessalines pa li. Nou site li pou atake advèsè nou, nou itilize non li nan diskou, nou mete imaj li sou afich, men nou bliye yon verite ki pi difisil: nasyon an pi gwo pase klan nou. Yon peyi kote enterè pati, fanmi, gwoup ekonomik, rezo oswa moun toujou pase anvan enterè kolektif ap gen difikilte pou konstwi yon pwojè nasyonal ki dire.
Petèt Papa Nasyon an ta griyen dan pi rèd toujou devan relasyon nou genyen ak Leta. Nou mande Leta sèvi nou, men twò souvan nou chèche kontoune Leta lè règ li pa avantaj nou. Nou kritike koripsyon, men pafwa nou selebre moun ki jwenn avantaj pou nou atravè relasyon pèsonèl. Nou mande enstitisyon solid, men nou aksepte pou enstitisyon yo sèvi kòm rekonpans politik lè se moun pa nou ki jwenn plas la. Nou mande jistis, men nou vle jistis sevè pou advèsè nou ak tolerans pou alye nou. Nou mande yon lòt peyi pandan nou kontinye repwodui nan lavi chak jou yon pati nan pratik nou di ki detwi peyi a. Yon nasyon pa tonbe sèlman akoz move dirijan. Li febli tou lè move pratik yo vin nòmal nan tout nivo sosyete a.
E si nou vle pran eritaj Dessalines lan oserye, fòk nou pale tou de egalite. Konstitisyon 1805 lan te eseye kraze kategori rasyal sistèm kolonyal la te itilize pou divize popilasyon an. Jodi a, kestyon an pran lòt fòm. Ki valè endepandans genyen pou yon timoun ki fèt nan yon zòn kote lekòl prèske pa egziste? Ki sans egalite genyen lè kote yon moun fèt, fanmi li, rezo li oswa kapasite ekonomik li kapab detèmine kantite pòt ki louvri devan li? Ki sans Repiblik la genyen si yon pati popilasyon an santi Leta sèlman sonje egzistans li nan moman eleksyon, kriz oswa katastwòf? Endepandans politik la te kraze yon sistèm dominasyon ekstèn. Travay jenerasyon apre yo se te dwe konstwi yon sosyete kote libète sa a pran fòm nan lavi sitwayen yo.
Sa fè nou rive sou kestyon responsabilite. Li fasil pou nou di lòt peyi responsab tout pwoblèm Ayiti. Entèvansyon etranje, dèt, okipasyon, presyon diplomatik ak relasyon entènasyonal inegal se reyalite istorik ki dwe etidye san nou pa minimize yo. Men si nou eksplike tout echèk nou sèlman avèk etranje, nou retire tout kapasite aksyon nan men tèt nou. Menm jan an tou, si nou pretann faktè ekstèn yo pa gen okenn enpòtans, nou falsifye listwa. Maturite politik mande pou nou kapab kenbe de verite ansanm: Ayiti te sibi gwo kontrent ak entèvansyon ekstèn, epi elit politik, ekonomik ak enstitisyonèl ayisyen yo genyen pwòp responsabilite pa yo nan anpil chwa ki mennen peyi a kote li ye a.
Se poutèt sa 20 septanm pa ta dwe sèlman yon jou pou swete Dessalines « bòn fèt ». Li ta dwe yon jou egzamen konsyans nasyonal. Papa Nasyon an pa bezwen plis estati si prensip endepandans lan pa viv nan enstitisyon nou. Li pa bezwen plis bèl diskou si peyi a pa kapab pwoteje pitit li. Li pa bezwen nou rele non li pi fò pandan enterè pèsonèl kontinye pase anvan enterè kolektif. Pi gwo omaj nou kapab rann Dessalines se pa repete pawòl li mekanikman. Se fè jenerasyon nou an poze kestyon li yo nan kondisyon XXIe syèk la: kijan nou pwoteje souverènte? Kijan nou bati yon Leta ki kapab aji? Kijan nou pwodwi richès? Kijan nou fè sitwayen yo jwenn menm diyite devan enstitisyon yo? Kijan nou negosye avèk mond lan san nou pa disparèt ladan li?
Konstitisyon ayisyèn aktyèl la toujou pote yon pati nan aspirasyon sa a. Preyanbil li mande pou konstwi yon nasyon sosyalman jis, ekonomikman lib ak politikman endepandan, epi pou etabli yon Leta estab ak fò ki kapab pwoteje souverènte ak endepandans nasyonal la. Sa vle di plis pase de syèk apre 1804, menm objektif fondamantal yo toujou devan nou. Nou genyen tèks yo. Nou genyen senbòl yo. Nou genyen ewo yo. Nou genyen memwa a. Sa nou toujou ap chèche a, se kapasite pou transfòme tout sa an enstitisyon, pwodiksyon, sekirite, jistis ak diyite.
Wi, nou kapab imajine Jean-Jacques Dessalines ap griyen dan sou nou. Men pa paske nou pa chante non li ase. Nou chante l anpil. Nou site l anpil. Nou selebre l anpil. Pwoblèm nan se petèt nou pa poze tèt nou ase kestyon sou sa eritaj li mande nou fè.
Paske yon papa kapab kite pitit li yon kay. Li kapab goumen pou jwenn tè a, bati fondasyon an epi remèt kle a. Men si plizyè jenerasyon apre, pitit yo kite kay la fann, goumen youn ak lòt pou chanm yo, vann moso ladan li, kite lòt moun deside kijan pou yo viv ladan li epi chak ane reyini devan foto papa a pou di jan li te yon gran moun, kestyon an pap janm sèlman ki kalite papa li te ye.
K kestyon an ap toujou rete: ki kalite eritye nou ye?
Dessalines te kite nou yon peyi endepandan. Plis pase de syèk apre, se pa devan li nou dwe jistifye tèt nou sèlman. Se devan jenerasyon k ap vini yo nou dwe kapab eksplike sa nou fè ak eritaj la.