CENTRE À LA UNE | ANALIZ ISTORIK AK JEYOPOLITIK
Pa Jean Launy AVRIL, Editoryalis
Operasyon militè ki te fèt 8 novanm 2026 nan Kwadèboukè, kote fòs sekirite ayisyen yo, avèk patisipasyon militè salvadoryen, te detwi yon rezidans ak yon baz yo atribye ak Wilson Joseph, alyas « Lanmò San Jou », chèf gang 400 Mawozo a, reprezante yon evènman ki merite yon analiz istorik ak politik serye. Prezidan salvadoryen Nayib Bukele te pibliye imaj operasyon an 10 novanm, pandan otorite ayisyen yo te eksprime satisfaksyon yo pou koperasyon sa a. Sepandan, chèf gang nan pa t jwenn arestasyon li pandan entèvansyon an. Evènman sa a rive nan yon moman kote popilasyon ayisyen an ap sibi konsekans vyolans ame, deplasman fòse, destriksyon aktivite ekonomik ak feblès otorite piblik la. Se poutèt sa nou kapab konprann espwa yon operasyon konsa kapab leve lakay moun ki viktim ensekirite a. Men, pou nou byen mezire dimansyon istorik li, nou dwe evite konfonn fòs imaj yo avèk rezilta estratejik yo. Ayiti deja konnen plizyè fòm entèvansyon etranje, soti nan okipasyon ameriken 1915 rive 1934, pase nan operasyon militè entènasyonal ane 1990 yo, jouk rive nan MINUSTAH ant 2004 ak 2017. Chak peryòd sa yo te genyen pwòp objektif, metòd ak konsekans pa yo. Diferans ki parèt nan operasyon Kwadèboukè a se patisipasyon dirèk yon kontenjan salvadoryen nan yon ofansiv kont yon òganizasyon gang ki kontwole teritwa, ansanm ak itilizasyon mwayen ayeryen ak teknoloji atak. Se yon evolisyon ki merite atansyon, men nou pa kapab deklare se premye operasyon konsa nan tout listwa Ayiti san yon konparezon istorik pi konplè. Sa ki fè moman sa a patikilyèman enpòtan, se nati menas la: gang yo pa sèlman komèt zak kriminèl, yo rive konteste otorite Leta sou kèk espas, limite libète sikilasyon, deranje fonksyònman sèvis piblik epi fòse fanmi abandone kay yo. Nan yon sitiyasyon konsa, kestyon sekirite a depase yon senp operasyon lapolis. Li tounen yon kestyon sou kapasite Leta pou egzèse otorite li, pwoteje sitwayen li yo epi garanti dwa fondamantal yo.
Men listwa Ayiti aprann nou yon lòt leson ki pa dwe janm disparèt nan analiz la: prezans yon fòs etranje pa reprezante otomatikman ni yon solisyon dirab, ni yon menas inevitab. Tout depann de baz legal entèvansyon an, objektif li, dire li, mekanis kontwòl li ak rezilta li bay. Nan ka kontenjan salvadoryen an, plizyè kestyon rete ouvè sou kondisyon deplwaman militè yo, chèn kòmandman an, responsablite otorite ayisyen yo ak garanti ki dwe pwoteje popilasyon sivil la. Se kestyon sa yo ki dwe antre nan sant deba piblik la. Nou pa dwe mezire yon operasyon sèlman sou kantite bilding li detwi, kantite kout zam li tire oswa kantite videyo ki sikile sou rezo sosyal yo. Nou dwe mande si li pèmèt fanmi retounen lakay yo, si lekòl kapab relouvri, si machann kapab rekòmanse travay, si wout yo vin aksesib, si moun kapab deplase san yo pa pè kidnape yo, epi si Leta kapab retabli sèvis li yo nan zòn ki te anba dominasyon gang yo. Se la vrè sans yon viktwa kont ensekirite a chita. Detwi yon baz kapab febli kapasite operasyonèl yon gwoup ame, men sa pa vle di otomatikman rezo finansman li yo disparèt, zam li yo sezi oswa tout teritwa li te kontwole yo retounen anba otorite piblik. Anplis, eksperyans entènasyonal yo montre operasyon militè yo dwe mache ansanm ak ankèt jidisyè, kontwòl sikilasyon zam, konba kont koripsyon, pwoteksyon viktim yo ak rekonstriksyon enstitisyon lokal yo. Nou pa kapab mande fòs etranje yo ranplase responsabilite Leta ayisyen an pou tout tan. Okontrè, nenpòt koperasyon sekirite ta dwe ede ranfòse kapasite Polis Nasyonal la, amelyore kowòdinasyon ak enstitisyon ayisyen yo epi prepare kondisyon pou peyi a asire sekirite li avèk pwòp mwayen li. Se nan pèspektiv sa a kestyon souverènte a jwenn tout sans li: souverènte pa sèlman vle di refize oswa aksepte prezans etranje; li vle di genyen kapasite pou deside, kontwole, evalye epi rann kont sou tout aksyon ki fèt sou teritwa nasyonal la.
Pou Centre à la UNE, operasyon Kwadèboukè a kapab make yon etap enpòtan nan fason batay kont gang yo ap evolye ann Ayiti. Men nou dwe konsève distans kritik ki nesesè pou analize li. Nou kapab rekonèt enpòtans yon entèvansyon ki vize yon baz gang, san nou pa bay okenn fòs yon chèk an blan. Nou kapab konprann soulajman popilasyon an, san nou pa konfonn soulajman sa a ak fen kriz la. Nou kapab apresye koperasyon entènasyonal la, pandan nou egzije transparans, respè lavi moun ak responsabilite devan lalwa. Se poutèt sa nou lanse yon apèl bay otorite ayisyen yo pou yo kominike klèman sou objektif operasyon yo, rezilta yo, dispozisyon pou pwoteje sivil yo ak plan pou retabli prezans Leta nan zòn ki konsène yo. Nou mande tou pou enstitisyon sekirite yo pa limite estrateji yo ak aksyon militè ponctyèl, men pou yo devlope yon politik sekirite piblik ki gen kontinwite, kontwòl demokratik ak objektif ki kapab mezire. Paske yon operasyon kapab istorik nan fason li fèt, men se konsekans li sou lavi popilasyon an ki pral detèmine plas li nan listwa. Si demen moun Kwadèboukè kapab retounen lakay yo, si timoun yo kapab ale lekòl, si fanmi yo kapab viv san laterè, se lè sa a nou pral kapab pale de yon chanjman ki depase imaj yon bilding ki tonbe. Ayiti pa bezwen sèlman wè pouvwa gang yo sibi atak. Li bezwen wè pouvwa Leta retabli, dwa sitwayen yo garanti ak lavi kolektif la rekòmanse.
Centre à la UNE, sant enfòmasyon mond lan, san fòs kote.